Cách 20 tên ngày và 13 số kết hợp trong Tzolk’in
Trả lời nhanh
Tzolk’in là lịch thiêng của người Maya, được gọi là Tzolk’in trong tiếng Yucatec Maya và Chol Q’ij trong tiếng K’iche’ Maya. Cơ chế của lịch không dựa trên tháng: một chuỗi 20 tên hoặc ký hiệu ngày lần lượt kết hợp với các số từ 1 đến 13. Hai chuỗi này vận hành cùng nhau để tạo 260 tổ hợp ngày khác nhau. Tzolk’in cần được phân biệt với Haab 365 ngày và Long Count, dù cả ba là các hệ lịch liên kết của Maya.
Tzolk’in là gì?
Điểm cốt lõi của Tzolk’in nằm ở cách hai chuỗi vận hành đồng thời, chứ không phải tổ chức thời gian thành các tháng. Một chuỗi gồm 20 tên ngày hoặc ký hiệu ngày, nối tiếp nhau theo thứ tự cố định. Chuỗi còn lại gồm các số từ 1 đến 13, cũng lặp lại tuần tự. Mỗi ngày, cả hai chuỗi cùng tiến lên một bước: tên ngày chuyển sang phần tử kế tiếp trong chuỗi 20, còn số chuyển sang số kế tiếp trong chuỗi 13. Một ngày luôn được nhận diện bằng một cặp, chẳng hạn một tên ngày đi cùng một số cụ thể, chứ không phải chỉ bằng một thành phần riêng lẻ.
Sau 13 ngày, chuỗi số quay lại số 1, nhưng chuỗi 20 tên vẫn tiếp tục theo nhịp riêng. Ngược lại, khi chuỗi 20 tên hoàn tất một vòng, chuỗi số đã đi qua nhiều vị trí khác nhau. Chỉ khi cả hai chuỗi cùng trở lại điểm bắt đầu thì một cặp ban đầu mới xuất hiện lại. Độ dài của vòng kết hợp này là 260 ngày, tương ứng với toàn bộ các tổ hợp được tạo từ 20 tên và 13 số. Cách vận hành ấy giải thích vì sao Tzolk’in được mô tả bằng các cặp ngày nối tiếp nhau; không phải bằng hệ thống tháng.
20 tên ngày và 13 số
Khi chuyển sang ngày kế tiếp, tên ngày tiến sang vị trí tiếp theo trong chuỗi 20 tên, đồng thời số cũng tiến sang giá trị kế tiếp trong chuỗi 13 số. Sau số 13, chuỗi số quay lại số 1; tương tự, sau tên ở vị trí thứ 20, chuỗi tên quay lại tên ở vị trí đầu tiên. Việc hai chuỗi có độ dài khác nhau khiến các cặp kết hợp thay đổi liên tục, chứ không phải lặp lại ngay sau một vòng ngắn.
Có thể hình dung đây là hai vòng quay đặt chồng lên nhau: vòng 20 tên và vòng 13 số cùng chuyển động, tạo ra từng nhãn ngày riêng biệt. Một tên ngày sẽ lần lượt đi cùng nhiều số khác nhau, trong khi mỗi số cũng lần lượt ghép với các tên khác nhau. Chỉ khi cả hai chuỗi đồng thời trở về điểm bắt đầu, toàn bộ mẫu kết hợp mới lặp lại, hình thành 260 tổ hợp ngày.
Cách tạo chu kỳ 260 ngày
Có thể hình dung quá trình như hai vòng quay chạy cùng nhịp. Khi dãy số hoàn tất một lượt 13 giá trị, dãy tên vẫn tiếp tục tiến lên. Khi dãy tên đi hết 20 vị trí, nó quay lại vị trí đầu tiên, còn dãy số tiếp tục theo quy tắc của mình. Do 20 và 13 tạo thành các độ dài chu kỳ khác nhau, những cặp đã xuất hiện lần lượt được thay thế bằng các cặp mới.
Việc ghép nối tiếp tục cho đến khi đủ 260 tổ hợp khác nhau, tương ứng với toàn bộ các khả năng kết hợp giữa 20 tên ngày và 13 số. Sau đó, hai dãy cùng trở về trạng thái ban đầu, và chu kỳ lặp lại theo đúng trình tự ấy. Cách vận hành này không cần chia thời gian thành các tháng; đơn vị được xác định bởi cặp tên–số đang đồng thời xuất hiện.
Tài liệu tham khảo
- https://maya.nmai.si.edu/calendar/calendar-system
- https://www.famsi.org/research/calendrics/index.html
Ghi chú biên tập
Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày biên soạn, dịch và tổng hợp từ các nguồn tham khảo nêu trên.