TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Hầu Đồng Là Gì? Trình Tự Một Giá Hầu Và Vai Trò Nghi Lễ

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Hầu đồng, còn gọi hầu bóng hoặc lên đồng trong ngữ cảnh thờ Mẫu, là nghi lễ thanh đồng thỉnh các vị thánh trong điện thần Tam phủ, Tứ phủ về chứng đàn và thể hiện uy nghi, thần tích của từng vị qua các giá hầu. Mỗi giá có khăn áo, màu sắc, âm nhạc chầu văn, động tác và lễ thức tương ứng. Thanh đồng là người hành lễ; hầu dâng thay trang phục, cung văn đàn hát, thủ nhang giữ phép đền phủ. Nghi lễ không phải một tiết mục riêng lẻ mà thuộc toàn bộ đời sống tín ngưỡng thờ Mẫu.

Ai tham gia một buổi hầu đồng?

Thanh đồng hay ông đồng, bà đồng là người thực hành chính. Thanh đồng ngồi trước ban công đồng, lần lượt thay khăn áo và thể hiện các giá thánh theo lề lối của bản đền, dòng đồng và dịp lễ. Việc hành lễ gắn với căn duyên, truyền thừa và những nghi thức riêng; không phải cứ mặc trang phục rồi múa là thành một giá hầu.

Hầu dâng đứng cạnh để dâng khăn áo, đạo cụ, hương và lễ vật; giúp thanh đồng thay phục sức giữa các giá. Hầu dâng phải nhớ thứ tự đồ dùng, màu phủ và cách đưa nhận để nghi lễ diễn ra liền mạch.

Cung văn đàn và hát chầu văn. Lời văn ca ngợi danh hiệu, công đức, quê quán hoặc chiến tích của vị thánh; nhịp điệu thay đổi theo diễn biến và động tác của giá. Cung văn không chỉ làm nhạc nền mà trực tiếp dẫn dắt không khí nghi lễ.

Thủ nhang là người trông coi đền, phủ hoặc điện, giữ nếp thờ và phép của không gian nghi lễ. Ngoài ra còn có con nhang, đệ tử và người dự lễ. Mỗi người có vị trí riêng; người xem không nên chen vào khu vực hành lễ hoặc tự ý sử dụng đồ thờ, khăn áo.

Một giá hầu là gì?

Giá hầu là một chặng nghi lễ dành cho một vị thánh được thỉnh. Hệ thống điện thần có các hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô và Cậu, nhưng một buổi hầu không nhất thiết trình đủ mọi vị. Thứ tự, số giá và vị thánh ngự phụ thuộc dịp lễ, bản đền, căn đồng và lề lối đang theo.

Mỗi giá có dấu hiệu nhận biết bằng khăn áo, màu sắc theo phủ, đạo cụ, văn hát và phong thái. Màu đỏ thường gắn Thiên phủ, trắng gắn Thoải phủ, xanh gắn Nhạc phủ và vàng gắn Địa phủ trong hệ Tứ phủ. Tuy nhiên màu của từng bộ phục sức còn theo hàng thánh và bản sắc địa phương, không nên suy từ một màu duy nhất để kết luận toàn bộ giá.

Trong quan niệm nghi lễ, thanh đồng thay diện mạo và cử chỉ để trình hiện oai linh, tính cách, công trạng của vị thánh. Người thực hành dùng từ thánh giáng, thánh ngự theo hệ quy chiếu tín ngưỡng. Khi mô tả văn hóa, cần giữ đúng ngôn ngữ cộng đồng thay vì giản lược thành một màn hóa trang.

Trình tự khái quát của một giá hầu

Buổi lễ bắt đầu bằng việc chuẩn bị đàn lễ, dâng hương và thỉnh mời theo phép của nơi thờ. Khi chuyển sang một giá, thanh đồng phủ khăn, cung văn cất lời thỉnh và hầu dâng chuẩn bị trang phục. Sau khi thay khăn áo, thanh đồng khai quang, làm lễ và thực hiện động tác hoặc múa thiêng thích hợp với vị thánh.

Một số giá có thể dùng kiếm, long đao, mái chèo, quạt, mồi lửa hoặc các đạo cụ biểu trưng. Động tác không tùy hứng mà gợi thần tích, quyền năng hay công việc của vị thánh. Cung văn đổi làn điệu và nhịp để nâng đỡ từng đoạn: thỉnh, ngự, múa, ban lộc và thăng.

Khi ban lộc, thanh đồng có thể phát hoa quả, bánh, vật phẩm hoặc tiền lộc cho người dự. Lộc mang ý nghĩa ân ban trong nghi lễ, không phải một cam kết đổi lễ vật lấy kết quả. Cuối giá, thanh đồng làm lễ, tháo khăn áo; cung văn chuyển điệu để tiễn thánh, rồi mới sang giá kế tiếp.

Đây là trình tự khái quát để nhận biết cấu trúc. Câu văn thỉnh, số tuần hương, cách thay khăn và nhiều chi tiết khác có dị bản; bài viết không thay cho lề lối do người có truyền thừa tại bản đền hướng dẫn.

Hát chầu văn giữ vai trò gì?

Chầu văn kết hợp thơ văn, giọng hát và nhạc cụ như đàn nguyệt, phách, trống, cảnh. Lời hát kể tích và tán dương vị thánh, giúp người dự nhận ra giá đang diễn ra. Nhạc không đứng yên: tiết tấu có thể trang nghiêm lúc thỉnh, khoan thai khi ngự, rộn ràng lúc múa và chuyển nhanh khi thăng.

Cục Di sản văn hóa mô tả nghi lễ Chầu văn là hình thức biểu đạt văn hóa, tín ngưỡng phức hợp gồm hầu đồng gắn với hát văn. Điều đó cho thấy không thể tách phần âm nhạc khỏi khung nghi lễ rồi coi toàn bộ là một tiết mục sân khấu. Chầu văn có thể được giới thiệu trong biểu diễn bảo tồn, nhưng một bản diễn trên sân khấu không tự động trở thành buổi hầu thánh.

Hầu đồng thuộc tín ngưỡng nào?

Hầu đồng là nghi lễ tiêu biểu của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ và cũng xuất hiện trong thực hành thờ Đức Thánh Trần ở một số nơi. Điện thần, giá hầu và văn bản sử dụng cần được nhận đúng hệ đang thực hành. Không nên ghép mọi hiện tượng lên đồng của các cộng đồng khác vào một tên chung, bởi mỗi truyền thống có chủ thể thiêng, nghi thức và ngôn ngữ riêng.

UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt năm 2016. Hầu đồng là một thành tố quan trọng trong di sản ấy, cùng với thờ phụng hằng ngày, lễ hội, hát văn, trang phục và việc truyền dạy trong cộng đồng. Sự ghi danh dành cho thực hành cộng đồng, không phải giấy chứng nhận cho từng buổi lễ hay từng người hành nghề.

Phân biệt hầu đồng với biểu diễn chầu văn

Một buổi hầu đồng diễn ra trong không gian thờ, có đàn lễ, trình tự thỉnh–ngự–thăng và quan hệ với điện thần. Biểu diễn chầu văn có thể trích một bài hát, một điệu múa hoặc phục dựng trang phục nhằm giới thiệu nghệ thuật trước công chúng. Hai hình thức có thể dùng chất liệu giống nhau nhưng mục đích và hoàn cảnh khác nhau.

Khi tham dự nghi lễ, người dự nên tuân hướng dẫn của thủ nhang và ban tổ chức: ăn mặc phù hợp, giữ trật tự, không chạm đồ nghi lễ, không quay cận cảnh nếu nơi thờ không cho phép và không chen lấn nhận lộc. Sự tôn trọng dành cho cả không gian thiêng lẫn cộng đồng đang thực hành.

Tóm tắt

Hầu đồng là nghi lễ có cấu trúc trong tín ngưỡng thờ Mẫu, được tạo nên bởi thanh đồng, hầu dâng, cung văn, thủ nhang và cộng đồng dự lễ. Mỗi giá thánh có khăn áo, âm nhạc, động tác và thần tích riêng; diễn trình thường gồm thỉnh, ngự, hành lễ, múa, ban lộc và thăng. Muốn hiểu đúng cần đặt nghi lễ trong điện thần và lề lối cụ thể, không tách thành hình thức trình diễn đơn thuần.

Nguồn tham khảo