Hệ lịch Maya là gì? Tzolk’in, Haab’ và các chu kỳ thời gian

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Hệ lịch Maya không phải một lịch đơn nhất mà gồm nhiều lớp và chu kỳ thời gian. Tzolk’in là chu kỳ 260 ngày, Haab’ là chu kỳ 365 ngày; cùng với Long Count, chúng thuộc hệ lịch Maya. Smithsonian NMAI cũng mô tả các lịch vòng quen thuộc gồm Haab’, Tzolk’in và Calendar Round. Vì vậy, nên trình bày đây là một hệ thống gồm các lịch và chu kỳ khác nhau.

Khái quát

Bài viết này tổng hợp phạm vi và các điểm chính của chủ đề theo những nguồn đã được chọn. Các phần dưới đây tách dữ kiện đã đối chiếu khỏi suy diễn không có nguồn, để người đọc có thể đi từ câu trả lời trực tiếp đến bối cảnh cụ thể.

Hệ lịch Maya là gì?

Hệ lịch Maya không phải một lịch đơn nhất, mà là một hệ thống gồm nhiều lớp và chu kỳ thời gian. Trong đó, Tzolk’in và Haab’ là hai lịch được nhắc đến nhiều nhất, còn Long Count là một thành phần khác thuộc hệ lịch Maya. Cách gọi này giúp phân biệt hệ thống lịch Maya với ý niệm về một cuốn lịch duy nhất, có một cách tính thời gian duy nhất.

Tzolk’in là chu kỳ 260 ngày. Haab’ là chu kỳ 365 ngày. Hai chu kỳ này thường được trình bày cùng nhau khi giới thiệu các lịch Maya, bên cạnh Long Count. Trong các mô tả về lịch vòng của Maya, những thành phần quen thuộc gồm Haab’, Tzolk’in và Calendar Round. Vì vậy, khi nói về các chu kỳ thời gian Maya, cần nhấn mạnh rằng đây là một hệ thống có nhiều lớp lịch khác nhau, thay vì chỉ một lịch duy nhất.

Có thể hiểu ngắn gọn: Tzolk’in đại diện cho chu kỳ 260 ngày, Haab’ đại diện cho chu kỳ 365 ngày, còn Long Count là một lịch thuộc hệ lịch Maya. Calendar Round cũng được nhắc đến trong nhóm các lịch vòng quen thuộc. Cách trình bày này phản ánh cấu trúc đa lớp của hệ lịch Maya và phân biệt rõ tên gọi, số ngày của từng chu kỳ với toàn bộ hệ thống.

Tzolk’in: chu kỳ 260 ngày

Tzolk’in là một trong những lớp lịch thuộc hệ lịch Maya, với chu kỳ gồm 260 ngày. Vì hệ lịch Maya không phải một lịch đơn nhất, Tzolk’in cần được đặt cạnh các chu kỳ và lịch khác thay vì được xem là toàn bộ hệ thống. Trong các mô tả về lịch Maya, Tzolk’in thường xuất hiện cùng Haab’ và Calendar Round như những lịch vòng quen thuộc.

Bên cạnh Tzolk’in, Haab’ là một chu kỳ 365 ngày. Hai tên gọi này cho thấy hệ lịch Maya bao gồm những lịch có độ dài chu kỳ khác nhau. Long Count cũng thuộc hệ lịch Maya, nhưng không nên đồng nhất nó với Tzolk’in hay Haab’. Mỗi thành phần là một phần trong hệ thống nhiều lớp và chu kỳ thời gian.

Do đó, khi nói về Tzolk’in, cách trình bày chính xác là xem đây là chu kỳ 260 ngày trong hệ lịch Maya. Hệ thống này gồm Tzolk’in, Haab’, Long Count và các lịch vòng quen thuộc như Calendar Round. Việc phân biệt các thành phần giúp tránh cách gọi giản lược rằng Maya chỉ có một lịch duy nhất, đồng thời giữ rõ sự khác nhau giữa chu kỳ 260 ngày của Tzolk’in và chu kỳ 365 ngày của Haab’.

Haab’: chu kỳ 365 ngày

Haab’ là một trong những lớp lịch thuộc hệ lịch Maya, với chu kỳ 365 ngày. Khi trình bày hệ lịch này, Haab’ không nên được xem là một lịch duy nhất đại diện cho toàn bộ cách tính thời gian của người Maya, mà cần đặt cạnh các lịch và chu kỳ khác trong cùng hệ thống.

Bên cạnh Haab’, Tzolk’in là chu kỳ 260 ngày. Hai tên gọi này thường xuất hiện trong mô tả về các lịch vòng quen thuộc của Maya, cùng với Calendar Round. Vì vậy, “hệ lịch Maya” nên được hiểu là một hệ thống gồm nhiều lớp hoặc chu kỳ lịch khác nhau, thay vì một lịch đơn nhất có một chu kỳ duy nhất.

Long Count cũng thuộc hệ lịch Maya. Trong phạm vi này, có thể xác định Long Count như một thành phần của hệ thống, nhưng không cần gán cho nó một độ dài hay cấu trúc cụ thể nếu không có dữ kiện bổ sung. Cách phân biệt Haab’ 365 ngày, Tzolk’in 260 ngày và Long Count giúp tránh đồng nhất các thành phần khác nhau. Haab’ vì thế là một chu kỳ riêng trong tổng thể hệ lịch Maya, còn Calendar Round là một trong các lịch vòng quen thuộc được nhắc đến cùng Haab’ và Tzolk’in.

Long Count và các lịch vòng

Long Count là một thành phần thuộc hệ lịch Maya, bên cạnh Tzolk’in và Haab’. Tuy nhiên, không nên xem Long Count là toàn bộ hệ lịch Maya, cũng không nên gọi hệ thống này là một lịch duy nhất. Hệ lịch Maya gồm nhiều lớp hoặc chu kỳ lịch khác nhau, được trình bày qua các cách tính thời gian riêng biệt.

Trong nhóm các lịch vòng quen thuộc, Haab’, Tzolk’in và Calendar Round là những tên gọi thường được nhắc đến. Tzolk’in là một chu kỳ 260 ngày, còn Haab’ là một chu kỳ 365 ngày. Hai chu kỳ này thuộc hệ lịch Maya và được đặt trong bức tranh rộng hơn của các hệ thống lịch Maya.

Vì vậy, khi giải thích hệ lịch Maya, cần phân biệt giữa từng lịch hoặc chu kỳ cụ thể với toàn bộ hệ thống. Tzolk’in đại diện cho chu kỳ 260 ngày; Haab’ đại diện cho chu kỳ 365 ngày; Long Count là một thành phần khác của hệ lịch Maya; còn Calendar Round thuộc nhóm các lịch vòng quen thuộc. Cách trình bày theo nhiều lớp này phản ánh đặc điểm cốt lõi của hệ lịch Maya: đó là một hệ thống gồm các lịch và chu kỳ thời gian khác nhau, thay vì chỉ một lịch đơn nhất.

Tóm tắt

Tài liệu tham khảo

https://maya.nmai.si.edu/calendar/calendar-system
https://mna.inah.gob.mx/exposiciones_temporales_detalle.php?pl=Maya_La_sociedad_y_el_tiempo

*Ghi chú biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày biên soạn, dịch và tổng hợp từ các tư liệu được liệt kê.*