TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Kiệu bát cống trong lễ rước là gì?

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Kiệu bát cống là loại kiệu có tám tay đòn (bát: tám, cống: đòn khiêng), dùng trong lễ rước của tín ngưỡng đình làng để cung nghênh đối tượng thờ ra khỏi hoặc trở về nơi thờ tự. Đối tượng được rước trên kiệu bát cống không cố định mà tùy từng nơi thờ phụng, có thể là thành hoàng làng, thần linh bản địa hoặc các biểu tượng thờ cúng khác theo tục lệ riêng của cộng đồng đó. Cấu trúc tám đòn khiêng giúp việc di chuyển kiệu trong đám rước cần nhiều người phối hợp, thể hiện tính trang trọng và quy mô cộng đồng của nghi lễ.

Cấu tạo cơ bản của kiệu bát cống

Tên gọi "bát cống" xuất phát trực tiếp từ đặc điểm vật lý của kiệu: "bát" nghĩa là tám, "cống" chỉ tay đòn dùng để khiêng. Như vậy, một chiếc kiệu bát cống về bản chất là loại kiệu có tám tay đòn, khác với các loại kiệu có số đòn khiêng ít hơn thường thấy trong một số nghi lễ khác.

Số lượng tám tay đòn không chỉ là chi tiết kỹ thuật mà còn liên quan đến quy mô người tham gia khiêng kiệu trong đám rước. Với tám đòn, số người trực tiếp tham gia khiêng kiệu thường đông hơn so với các loại kiệu ít đòn hơn, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa những người khiêng để kiệu di chuyển ổn định, đặc biệt khi đám rước đi qua địa hình không bằng phẳng hoặc trong không khí đông đúc của lễ hội.

Về hình thức trang trí, kiệu bát cống trong các bảo tàng và di tích được lưu giữ thường có chạm khắc công phu, sơn son thếp vàng hoặc các họa tiết mang tính biểu tượng của tín ngưỡng dân gian. Tuy nhiên, mức độ và phong cách trang trí cụ thể tùy thuộc vào từng địa phương, từng thời kỳ chế tác, không có một khuôn mẫu chung áp dụng cho tất cả các kiệu bát cống hiện còn.

Vai trò của kiệu bát cống trong lễ rước đình làng

Trong khuôn khổ tín ngưỡng đình làng, lễ rước là nghi thức quan trọng nhằm cung nghênh đối tượng thờ di chuyển từ nơi thờ tự chính (thường là đình, đền, miếu) đến một địa điểm khác trong khuôn khổ lễ hội, rồi sau đó rước trở về. Kiệu bát cống đóng vai trò là phương tiện di chuyển trang trọng nhất trong đám rước này.

Việc sử dụng kiệu bát cống, với tính chất tám đòn khiêng, thường gắn liền với các lễ rước có quy mô lớn, cần huy động đông người tham gia khiêng kiệu, đi cùng đoàn rước với cờ, lọng, chiêng trống theo tục lệ riêng của từng đình, từng làng. Đây là điểm nhấn trung tâm trong toàn bộ đám rước, nơi cộng đồng thể hiện lòng thành kính đối với đối tượng được thờ phụng.

Đối tượng được rước trên kiệu bát cống không cố định

Một điểm cần lưu ý rõ ràng, theo tư liệu bảo tàng và di sản, là đối tượng thờ được rước trên kiệu bát cống không phải là một đối tượng cố định áp dụng chung cho mọi nơi. Tùy vào tín ngưỡng và tục lệ riêng của từng làng, từng vùng, đối tượng đó có thể khác nhau đáng kể.

Ở một số nơi, kiệu bát cống dùng để rước bài vị hoặc biểu tượng của thành hoàng làng, vị thần được cộng đồng tôn thờ làm chủ thể bảo hộ cho làng xã. Ở những nơi khác, kiệu có thể dùng để rước các vị thần linh bản địa khác, hoặc các hiện vật, biểu tượng mang ý nghĩa thiêng liêng theo truyền thống riêng của cộng đồng đó.

Vì vậy, khi tìm hiểu về kiệu bát cống tại một địa phương cụ thể, cần xác định rõ đối tượng thờ tại chính nơi đó, thay vì áp dụng một cách hiểu chung chung cho mọi đình làng trên cả nước. Đây là điểm khác biệt quan trọng cần được ghi nhận riêng theo từng trường hợp, không nên đồng nhất hóa thành một quy tắc áp dụng toàn quốc.

Sự khác biệt giữa các địa phương trong thực hành

Tín ngưỡng đình làng vốn mang tính đặc thù địa phương rất cao, và việc sử dụng kiệu bát cống cũng không nằm ngoài đặc điểm này. Các nguồn tư liệu bảo tàng và di sản khi ghi nhận về kiệu bát cống thường nhấn mạnh vai trò của loại hiện vật này trong việc xác định chủ thể thờ cúng, hình thức hiện vật và bối cảnh tín ngưỡng cụ thể của từng cộng đồng, thay vì đưa ra một mô tả áp dụng chung.

Điều này có nghĩa là cách bài trí kiệu, số lượng người khiêng thực tế trong đám rước, trình tự nghi thức đi kèm, hay cách phối hợp giữa kiệu bát cống với các thành phần khác trong đoàn rước (như kiệu long đình, kiệu võng, cờ, lọng) có thể khác nhau giữa các đình làng, ngay cả khi cùng thuộc một vùng địa lý gần nhau.

Do đặc điểm này, việc tìm hiểu chi tiết về kiệu bát cống nên gắn với bối cảnh cụ thể của từng di tích, từng lễ hội, thay vì tìm kiếm một "chuẩn mực" duy nhất. Cách tiếp cận tôn trọng dị bản địa phương này cũng phù hợp với tinh thần bảo tồn di sản văn hóa, nơi mỗi cộng đồng giữ gìn những nét riêng trong thực hành tín ngưỡng của mình.

Vị trí của kiệu bát cống trong tổng thể đám rước

Trong một đám rước truyền thống của đình làng, kiệu bát cống thường không di chuyển đơn độc mà nằm trong một trình tự tổ chức có quy củ, bao gồm nhiều thành phần khác đi kèm như đội cờ, đội bát âm, đội tế, cùng dân làng tham gia. Vị trí và vai trò của kiệu bát cống trong trình tự này thể hiện tầm quan trọng của đối tượng thờ được rước trên kiệu.

Sự trang trọng của kiệu bát cống, thể hiện qua kích thước, số đòn khiêng và cách trang trí, phản ánh mức độ tôn kính mà cộng đồng dành cho đối tượng thờ. Đây là lý do vì sao loại kiệu này thường được xem là hiện vật trung tâm, thu hút sự chú ý lớn nhất trong toàn bộ đám rước, so với các loại kiệu hoặc phương tiện rước khác có quy mô nhỏ hơn.

Giá trị của kiệu bát cống như một hiện vật di sản

Bên cạnh vai trò trong nghi lễ, nhiều chiếc kiệu bát cống cổ hiện được lưu giữ tại các bảo tàng hoặc di tích còn mang giá trị như hiện vật lịch sử, phản ánh kỹ thuật chế tác, mỹ thuật trang trí và tổ chức xã hội của cộng đồng làng xã trong quá khứ. Việc nghiên cứu, bảo tồn những hiện vật này giúp xác định rõ hơn về chủ thể thờ cúng, bối cảnh lịch sử và đặc trưng văn hóa của từng địa phương gắn với chiếc kiệu đó.

Chính vì tính chất hiện vật gắn liền với bối cảnh cụ thể, việc mô tả và tìm hiểu về kiệu bát cống cần đặt trong khung tham chiếu của từng di tích, tránh việc rút gọn thành những mô tả chung chung làm mất đi tính đặc thù vốn có của từng cộng đồng thờ cúng.

Tổng hợp biên tập

Từ những dữ kiện trên, có thể tổng hợp rằng kiệu bát cống là một loại kiệu tám tay đòn, được sử dụng trong lễ rước của tín ngưỡng đình làng để cung nghênh đối tượng thờ, nhưng đối tượng cụ thể được rước trên kiệu này không thống nhất giữa các địa phương mà tùy thuộc vào tục lệ và tín ngưỡng riêng của từng nơi thờ phụng. Khi tìm hiểu về kiệu bát cống tại một đình làng cụ thể, người quan tâm nên xác định rõ bối cảnh và đối tượng thờ tại chính nơi đó, thay vì áp dụng một cách hiểu chung cho toàn bộ hệ thống tín ngưỡng đình làng trên cả nước. Cách tiếp cận này vừa phù hợp với đặc thù đa dạng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, vừa tôn trọng tính riêng biệt trong thực hành của từng cộng đồng.

Tài liệu tham khảo