TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Lễ Khai Hạ của người Mường: Ý nghĩa và các dị bản theo từng mường

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Lễ Khai Hạ của người Mường là nghi lễ mở đầu năm mới sau Tết Nguyên đán, đánh dấu thời điểm kết thúc kỳ nghỉ ngơi và bắt đầu lại các hoạt động lao động, sản xuất trong năm. Đây không phải một nghi lễ thống nhất trên toàn bộ vùng Mường mà tồn tại với nhiều dị bản: phần mo (lời khấn, lời kể mo), trò hội đi kèm và thời điểm tổ chức cụ thể có thể khác nhau tùy theo từng mường (đơn vị xã hội - cư trú truyền thống của người Mường), không nên xem một dị bản địa phương là quy tắc áp dụng chung cho toàn thể cộng đồng Mường.

Lễ Khai Hạ nằm ở đâu trong đời sống tín ngưỡng Mường

Trong quan niệm truyền thống của người Mường, một năm được chia thành các mốc nghi lễ gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp và đời sống cộng đồng. Tết Nguyên đán là thời điểm nghỉ ngơi, sum họp, còn Lễ Khai Hạ là mốc chuyển tiếp để cộng đồng chính thức bước vào một chu kỳ lao động mới. Việc "khai" ở đây mang nghĩa mở ra, bắt đầu, còn "hạ" gắn với ý niệm hạ điền, hạ thổ - tức là các hoạt động liên quan đến đồng áng, ruộng nương.

Bài viết này tiếp cận Lễ Khai Hạ như một thực hành tín ngưỡng - văn hóa của người Mường, được ghi nhận qua các nguồn bảo tàng và di sản văn hóa. Cách tiếp cận này giữ nguyên hệ quy chiếu huyền học và tín ngưỡng dân gian, không đối chiếu hay quy đổi sang khung giải thích khoa học hay tâm lý học.

Vai trò của mo trong Lễ Khai Hạ

Một trong những thành tố quan trọng của các nghi lễ Mường nói chung, trong đó có Lễ Khai Hạ, là mo Mường - hệ thống lời kể, lời khấn được thực hành bởi ông mo (người hành lễ). Mo không chỉ là lời khấn đơn thuần mà còn mang tính chất kể chuyện, gắn với vũ trụ quan và thế giới quan của người Mường về nguồn gốc, về các đấng thần linh, về mối quan hệ giữa con người với đất trời.

Cần lưu ý rằng nội dung, cấu trúc và cách thức thực hành mo trong Lễ Khai Hạ không đồng nhất giữa các mường. Bài viết này không trích dẫn nguyên văn bất kỳ đoạn mo cụ thể nào, bởi mo mang tính đặc thù theo từng dòng mo, từng ông mo và từng địa phương; việc trích dẫn một bản mo cụ thể rồi trình bày như đại diện chung cho toàn bộ người Mường sẽ không phản ánh đúng thực tế đa dạng của tín ngưỡng này.

Trò hội đi kèm Lễ Khai Hạ

Bên cạnh phần lễ với mo và các nghi thức cúng, Lễ Khai Hạ ở nhiều mường còn đi kèm phần hội với các trò diễn dân gian. Tùy theo từng địa phương, phần hội có thể bao gồm các hoạt động như ném còn, đánh mảng, kéo co, hoặc các trò chơi dân gian khác mang tính cầu mùa, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Sự khác biệt về trò hội giữa các mường là điều cần được ghi nhận rõ ràng thay vì gộp chung. Một số mường có thể duy trì trò diễn gắn với tích truyện cổ, trong khi mường khác lại tập trung vào các trò chơi mang tính thi đấu cộng đồng. Việc lựa chọn trò hội nào phụ thuộc vào truyền thống riêng của từng địa phương, từng dòng họ nắm giữ vai trò tổ chức lễ.

Thời điểm tổ chức: khác nhau theo từng mường

Một điểm quan trọng cần nhấn mạnh là thời điểm tổ chức Lễ Khai Hạ không cố định thống nhất trên toàn vùng Mường. Sau Tết Nguyên đán, mỗi mường có thể chọn một thời điểm riêng để tổ chức lễ này, tùy theo lịch tiết của địa phương, tùy theo truyền thống được lưu giữ qua các thế hệ.

Bài viết này chủ động không nêu một ngày âm lịch hay dương lịch cụ thể nào như là "ngày chuẩn" cho Lễ Khai Hạ của người Mường nói chung, bởi việc ấn định một mốc ngày động (ngày âm lịch thay đổi theo từng năm) cho toàn thể cộng đồng sẽ đi ngược lại thực tế đa dạng đã được ghi nhận: các mường khác nhau có thời điểm tổ chức khác nhau, và ngay trong cùng một mường, thời điểm cụ thể của từng năm cũng cần được xác định lại theo lịch của địa phương đó, không phải theo một công thức cố định áp dụng chung.

Không gian tổ chức và vai trò cộng đồng

Lễ Khai Hạ truyền thống thường được tổ chức tại không gian cộng đồng của mường - có thể là nhà lang (nhà của người đứng đầu mường trong hệ thống tổ chức xã hội cổ truyền), hoặc tại các điểm sinh hoạt chung khác tùy theo cách tổ chức xã hội của từng mường. Vai trò tổ chức, chủ trì buổi lễ cũng gắn với vị trí xã hội truyền thống trong từng cộng đồng, chứ không phải một quy chuẩn thống nhất.

Nguồn bảo tàng và di sản văn hóa được sử dụng trong bài viết này nhằm xác định chủ thể thực hành (cộng đồng người Mường tại các địa phương cụ thể), hiện vật liên quan (trang phục, đồ cúng, nhạc cụ dùng trong lễ hội nếu có ghi nhận) và bối cảnh không gian - xã hội của việc thực hành lễ. Khi các nguồn này ghi nhận sự khác biệt giữa cộng đồng hoặc địa phương, bài viết giữ nguyên việc trình bày riêng biệt từng dị bản, không gộp lại thành một mô tả chung mang tính chuẩn hóa.

Ý nghĩa cầu an và cầu mùa trong Lễ Khai Hạ

Trong hệ quy chiếu tín ngưỡng dân gian Mường, Lễ Khai Hạ mang ý nghĩa cầu mong một năm mới thuận lợi: mùa màng tốt tươi, gia súc sinh sôi, con người khỏe mạnh, cộng đồng bình an. Đây là lời cầu mang tính tập thể, hướng đến sự hài hòa giữa con người với các lực lượng siêu nhiên mà người Mường tin tưởng, bao gồm các vị thần đất, thần nước, tổ tiên và các đấng linh thiêng khác trong vũ trụ quan Mường.

Việc thực hành lễ này không nhằm mục đích chứng minh hay kiểm chứng theo bất kỳ khung lý giải nào khác ngoài tín ngưỡng bản địa. Bài viết trình bày ý nghĩa này như một phần của thế giới quan tín ngưỡng dân gian, được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, không đặt vấn đề đúng - sai theo tiêu chí bên ngoài hệ quy chiếu đó.

Vì sao không nên chuẩn hóa Lễ Khai Hạ của người Mường thành một mô tả duy nhất

Người Mường cư trú tại nhiều địa phương khác nhau, mỗi vùng mang những đặc trưng văn hóa - xã hội riêng được hình thành qua lịch sử lâu dài. Việc gộp toàn bộ các dị bản của Lễ Khai Hạ thành một mô tả "chuẩn" duy nhất sẽ làm mất đi tính đa dạng vốn có của tín ngưỡng dân gian Mường, đồng thời có nguy cơ áp đặt đặc trưng của một địa phương lên toàn thể cộng đồng.

Cách tiếp cận phù hợp, dựa trên các nguồn bảo tàng và di sản văn hóa, là ghi nhận rằng: mo, trò hội và thời điểm tổ chức Lễ Khai Hạ khác nhau theo từng mường. Đây là nguyên tắc xuyên suốt khi tìm hiểu về lễ hội này - người quan tâm nên tìm hiểu cụ thể theo từng địa phương, từng mường mà mình muốn biết, thay vì tìm kiếm một bản mô tả tổng quát duy nhất áp dụng cho tất cả.

Tài liệu tham khảo