TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Lễ trưởng thành trong phong tục các dân tộc Việt Nam

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Mỗi dân tộc ở Việt Nam có nghi lễ công nhận trưởng thành riêng, khác nhau về tên gọi, hình thức và ý nghĩa tôn giáo–xã hội. Cấp sắc là nghi lễ đặc trưng của người Dao (trong đó có Dao Tiền), đánh dấu người nam được cộng đồng công nhận trưởng thành và nhận tên âm, chứ không phải tên chung cho mọi nghi lễ trưởng thành của các dân tộc khác. Điểm chung giữa các nghi lễ này là việc trao quyền, nghĩa vụ, tên gọi hoặc vị trí mới trong cộng đồng, còn cách thức thực hiện thì mỗi hệ thống có quy định riêng, không thể sao chép lẫn nhau.

Vì sao cần phân biệt các nghi lễ trưởng thành thay vì gọi chung là "cấp sắc"

Trong đời sống văn hóa dân gian Việt Nam, việc dùng một từ khóa quen thuộc để gọi tên mọi hiện tượng tương tự là điều dễ xảy ra, nhất là khi truyền thông đại chúng thường nhắc đến "lễ cấp sắc" như một hình ảnh tiêu biểu cho nghi lễ trưởng thành của các dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, cấp sắc là tên gọi và hệ thống nghi lễ gắn liền với người Dao, trong đó lễ cấp sắc của người Dao Tiền tại Phú Thọ đã được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia với đầy đủ trình tự, vai trò thầy cúng và ý nghĩa riêng biệt.

Các dân tộc khác như Ê Đê, Gia Rai, Chăm, Mường, Thái, Mông... đều có hình thức công nhận trưởng thành của riêng mình, với tên gọi, thời điểm tổ chức và cách thức tiến hành hoàn toàn khác biệt. Việc gọi chung tất cả các nghi lễ này là "cấp sắc" không chỉ sai về mặt tên gọi mà còn làm mất đi tính đặc thù của từng hệ phong tục, vốn được hình thành và gìn giữ qua nhiều thế hệ trong bối cảnh văn hóa riêng của mỗi tộc người.

Cấp sắc của người Dao Tiền: một trường hợp cụ thể được công nhận

Theo tư liệu di sản văn hóa, lễ cấp sắc của người Dao Tiền tại tỉnh Phú Thọ là nghi lễ đánh dấu người nam được cộng đồng công nhận là người trưởng thành, đồng thời được đặt tên âm – một loại tên mang ý nghĩa tôn giáo, tồn tại song song với tên gọi thông thường trong đời sống. Tên âm này gắn liền với vị trí của người đó trong hệ thống tín ngưỡng và các nghi lễ thờ cúng tổ tiên, thần linh của dòng họ.

Việc được cấp sắc không chỉ là một nghi thức mang tính hình thức, mà còn xác lập tư cách xã hội mới cho người nam Dao: từ đây, người được cấp sắc mới đủ điều kiện tham gia vào các nghi lễ tôn giáo quan trọng của cộng đồng, được ghi nhận vai trò và trách nhiệm tương ứng với vị trí đã đạt được. Đây là điểm đặc trưng khiến cấp sắc trở thành một hệ thống nghi lễ có chiều sâu tôn giáo, không đơn thuần là lễ mừng tuổi trưởng thành theo nghĩa thông thường.

Chức năng xã hội chung của các nghi lễ trưởng thành

Dù khác nhau về hình thức, các nghi lễ trưởng thành trong phong tục các dân tộc Việt Nam đều hướng đến một số chức năng xã hội tương đồng. Trước hết, đó là sự công nhận chính thức của cộng đồng đối với một cá nhân, đánh dấu bước chuyển từ trạng thái chưa trưởng thành sang trạng thái đã trưởng thành theo quan niệm riêng của từng tộc người. Sự công nhận này thường đi kèm với việc trao quyền tham gia vào các hoạt động, nghi lễ hoặc quyết định quan trọng của cộng đồng mà trước đó cá nhân chưa được phép tham gia.

Bên cạnh đó, nhiều nghi lễ trưởng thành còn gắn liền với việc trao nghĩa vụ mới, chẳng hạn nghĩa vụ tham gia lao động sản xuất ở mức độ trách nhiệm cao hơn, nghĩa vụ đóng góp cho các hoạt động chung của dòng họ hoặc bản làng, hay nghĩa vụ gìn giữ và truyền lại các giá trị văn hóa cho thế hệ sau. Một số nghi lễ, như cấp sắc của người Dao, còn đi kèm việc đặt tên mới mang ý nghĩa tôn giáo, xác lập vị trí của cá nhân trong hệ thống tín ngưỡng của cộng đồng.

Như vậy, có thể thấy điểm chung xuyên suốt của các nghi lễ trưởng thành là việc trao quyền, nghĩa vụ, tên gọi hoặc vị trí tôn giáo–xã hội mới cho người được công nhận, dù cách thức cụ thể để đạt được sự công nhận đó khác nhau hoàn toàn giữa các dân tộc.

Sự khác biệt trong cách tổ chức và ý nghĩa giữa các hệ thống nghi lễ

Mỗi dân tộc xây dựng hệ thống nghi lễ trưởng thành của mình dựa trên nền tảng tín ngưỡng, cấu trúc xã hội và điều kiện sinh sống riêng. Có những nghi lễ được thực hiện cho cá nhân, có những nghi lễ tổ chức theo nhóm hoặc theo lứa tuổi cùng lúc cho nhiều người trong bản làng. Có nơi nghi lễ gắn liền với hoạt động sản xuất nông nghiệp, đánh dấu người trẻ đã đủ khả năng đảm nhận công việc chính trong gia đình; có nơi nghi lễ mang tính tôn giáo sâu sắc, đòi hỏi sự chuẩn bị công phu về lễ vật, thời gian và vai trò của các chức sắc tôn giáo trong cộng đồng.

Sự khác biệt này phản ánh tính đa dạng văn hóa vốn có của các dân tộc Việt Nam, nơi mỗi tộc người đều có cách riêng để xác lập ranh giới giữa tuổi thơ và tuổi trưởng thành, giữa vị trí xã hội trước và sau khi trải qua nghi lễ. Chính vì sự đa dạng và đặc thù này mà việc đồng hóa mọi nghi lễ trưởng thành thành một khuôn mẫu chung, hay gán ghép tên gọi của nghi lễ dân tộc này cho dân tộc khác, là điều cần tránh trong cách tiếp cận và trình bày về phong tục.

Vai trò của việc ghi nhận di sản văn hóa phi vật thể đối với các nghi lễ trưởng thành

Việc các nghi lễ trưởng thành, trong đó có lễ cấp sắc của người Dao Tiền, được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho thấy sự công nhận chính thức đối với giá trị văn hóa, tôn giáo và xã hội của những thực hành này. Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia bao gồm nhiều loại hình nghi lễ, phong tục khác nhau của các dân tộc trên cả nước, phản ánh nỗ lực gìn giữ tính đa dạng và đặc thù của từng hệ thống văn hóa tộc người.

Sự ghi nhận này cũng đồng thời nhấn mạnh rằng mỗi nghi lễ cần được nhìn nhận trong đúng bối cảnh và tên gọi riêng của nó, thay vì bị đơn giản hóa thành một khái niệm chung chung. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với việc truyền tải thông tin về phong tục các dân tộc một cách chính xác, tránh gây hiểu lầm hoặc làm mờ nhạt bản sắc riêng của từng cộng đồng.

Những điều cần lưu ý khi tìm hiểu về nghi lễ trưởng thành của các dân tộc

Khi tìm hiểu về các nghi lễ trưởng thành trong phong tục các dân tộc Việt Nam, điều quan trọng là phải tiếp cận từng hệ thống nghi lễ theo đúng bối cảnh văn hóa và tôn giáo riêng của tộc người đó, thay vì áp dụng một khung so sánh máy móc hay gọi tên chung cho tất cả. Cấp sắc là tên gọi thuộc về hệ thống nghi lễ của người Dao, với những quy định, trình tự và ý nghĩa cụ thể như đã được ghi nhận trong tư liệu di sản. Các dân tộc khác có tên gọi và cách thức thực hành riêng, không thể thay thế hay quy đổi qua lại.

Việc trình bày lời cúng, nghi thức chi tiết trong các nghi lễ trưởng thành thuộc về tri thức nội bộ của từng dòng họ, cộng đồng hoặc hệ phái tôn giáo, gắn liền với người thực hành có thẩm quyền. Đây là phần tri thức cần được tôn trọng và không nên sao chép lại một cách tùy tiện ngoài bối cảnh thực hành chính thống, bởi tính thiêng liêng và tính đặc thù của nó gắn chặt với cộng đồng đã sáng tạo và gìn giữ nghi lễ đó qua nhiều thế hệ.

Tài liệu tham khảo