TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Lịch sử in khắc gỗ và sự ra đời của các bộ bài Tarot đầu tiên

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Trước khi có kỹ thuật in hàng loạt, bài Tarot ở Ý thế kỷ 15 là những tác phẩm vẽ tay, dát vàng, dành riêng cho giới quý tộc. Kỹ thuật khắc gỗ (woodcut) xuất hiện và phổ biến từ thế kỷ 15 đã thay đổi hoàn toàn cách bài Tarot được sản xuất, giúp chúng rời khỏi cung điện để đến với công chúng rộng hơn. Đây là bước ngoặt kỹ thuật, không phải bước ngoặt về ý nghĩa huyền học của bộ bài.

Bài Tarot trước thời in ấn: những tác phẩm thủ công xa xỉ

Trước khi nói đến in ấn, cần hiểu rằng bài Tarot không sinh ra như một sản phẩm đại trà. Bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (Metropolitan Museum of Art) lưu giữ các lá bài Tarot Ý từ thế kỷ 15, được vẽ tay tỉ mỉ và dát vàng lá thật. Đây không phải là những bộ bài dùng để giải trí đại chúng, mà là các vật phẩm nghệ thuật đắt giá, thường được đặt làm riêng cho các gia tộc quý tộc Ý thời Phục Hưng.

Việc mỗi lá bài phải được một họa sĩ vẽ tay, tô màu bằng bột khoáng chất và dát vàng khiến chi phí sản xuất một bộ bài hoàn chỉnh (thường 78 lá theo cấu trúc Tarot truyền thống) là rất lớn. Điều này giải thích vì sao trong giai đoạn đầu, Tarot gắn liền với tầng lớp quyền quý, xuất hiện trong các buổi tiệc, các dịp lễ trọng của triều đình, hơn là một công cụ được sử dụng rộng rãi trong dân gian.

Từ góc nhìn của những người thực hành huyền học truyền thống, giai đoạn thủ công này mang một ý nghĩa riêng: mỗi bộ bài là độc bản, mang dấu ấn cá nhân của người vẽ, và do đó được xem như vật phẩm có "linh khí" riêng biệt, khác hẳn với những bộ bài in hàng loạt sau này.

Kỹ thuật khắc gỗ (woodcut): bước ngoặt kỹ thuật thay đổi cách bài Tarot được sản xuất

Theo tài liệu của Thư viện Quốc hội Mỹ (Library of Congress) về lịch sử in ấn bài chơi tại châu Âu, kỹ thuật khắc gỗ đã trở nên phổ biến từ thế kỷ 15 và đóng vai trò quan trọng trong việc giúp bài Tarot được sản xuất và lưu hành rộng rãi hơn.

Về mặt kỹ thuật, in khắc gỗ hoạt động theo nguyên lý đơn giản: người thợ khắc một khối gỗ sao cho phần hình ảnh nổi lên, phần nền bị khoét sâu xuống. Khi phủ mực lên khối gỗ và ép giấy vào, chỉ phần nổi mới in được lên giấy, tạo ra hình ảnh. Với kỹ thuật này, một khối gỗ có thể được dùng để in đi in lại hàng trăm, hàng nghìn bản in giống hệt nhau, thay vì phải vẽ tay từng lá một như trước.

Sự khác biệt lớn nhất mà kỹ thuật này mang lại là khả năng nhân bản. Một khối gỗ khắc công phu một lần có thể tạo ra vô số lá bài với chi phí thấp hơn rất nhiều so với vẽ tay. Đây chính là tiền đề để bài Tarot bắt đầu di chuyển từ các cung điện quý tộc xuống các tầng lớp thị dân, thương nhân và dần dần đến với công chúng rộng hơn ở châu Âu.

Từ khắc gỗ đến in tay tô màu: sự pha trộn giữa công nghiệp và thủ công

Một điểm đáng chú ý trong giai đoạn chuyển tiếp này là các bộ bài in khắc gỗ ban đầu thường không phải màu sắc hoàn chỉnh ngay từ khuôn in. Kỹ thuật phổ biến thời đó là in đường nét đen trắng bằng khối gỗ khắc, sau đó tô màu bằng tay (hand-colored) qua việc dùng khuôn giấy (stencil) hoặc tô trực tiếp bằng cọ.

Cách làm này tạo ra một hình thức lai: phần khung hình và bố cục được chuẩn hóa nhờ in ấn, nhưng phần màu sắc vẫn giữ được tính thủ công, khiến mỗi bộ bài dù cùng một khuôn in gốc vẫn có những khác biệt nhỏ về sắc độ, độ đậm nhạt màu. Đây là lý do vì sao các bộ bài Tarot cổ còn sót lại đến nay, dù cùng xuất xứ từ một khuôn khắc, vẫn mang những nét riêng khi quan sát kỹ.

Sự pha trộn giữa in ấn công nghiệp và tô màu thủ công cũng phản ánh một giai đoạn chuyển giao kéo dài, khi các kỹ thuật in màu hoàn chỉnh (như in nhiều bản khắc chồng màu) chưa phổ biến. Với những người tìm hiểu về năng lượng và tính biểu tượng của Tarot, chi tiết này cho thấy ngay cả trong thời kỳ sản xuất hàng loạt, yếu tố con người và sự "chạm tay" vào từng lá bài vẫn được duy trì ở một mức độ nhất định.

Hình thức lá bài định hình thế nào qua từng giai đoạn kỹ thuật

Việc thay đổi phương thức sản xuất kéo theo những thay đổi về hình thức lá bài mà người thực hành Tarot ngày nay có thể nhận ra khi so sánh các bộ bài cổ với bộ bài hiện đại.

Ở giai đoạn vẽ tay, các lá bài thường có kích thước và tỷ lệ không đồng nhất tuyệt đối giữa các bộ khác nhau, họa tiết mang phong cách hội họa cá nhân của người vẽ, chi tiết trang trí có thể rất cầu kỳ với vàng lá và màu sắc quý hiếm.

Khi chuyển sang khắc gỗ, hình ảnh có xu hướng đơn giản hóa hơn về đường nét để phù hợp với giới hạn của kỹ thuật khắc trên gỗ, vốn khó thể hiện được các chi tiết quá tinh xảo như tranh vẽ tay. Đường viền trở nên rõ ràng, dứt khoát hơn, tạo ra phong cách hình ảnh mang tính biểu tượng, cô đọng, đây cũng là đặc trưng dễ nhận thấy ở nhiều bộ Tarot truyền thống có nguồn gốc từ giai đoạn này.

Sự đơn giản hóa hình ảnh do giới hạn kỹ thuật, theo cách nhìn của truyền thống Tarot, không làm giảm đi giá trị biểu tượng của các lá bài, mà ngược lại có thể xem như một quá trình chưng cất hình ảnh về những nét cốt lõi nhất, giúp các biểu tượng dễ được ghi nhớ và truyền tải qua nhiều thế hệ người sử dụng.

Sự lan rộng của Tarot nhờ vào khả năng nhân bản của khắc gỗ

Một trong những hệ quả quan trọng nhất của kỹ thuật khắc gỗ là khả năng lan rộng của bài Tarot vượt ra khỏi ranh giới địa lý ban đầu. Từ chỗ chỉ tồn tại trong một số triều đình và gia tộc quý tộc Ý, việc có thể sản xuất nhiều bản in từ cùng một khuôn khắc đã cho phép bài Tarot di chuyển đến các vùng khác của châu Âu.

Tài liệu của Thư viện Quốc hội Mỹ về lịch sử in ấn bài chơi ghi nhận bối cảnh chung này: kỹ thuật khắc gỗ không chỉ ảnh hưởng đến riêng bài Tarot mà còn là nền tảng cho toàn bộ ngành sản xuất bài chơi tại châu Âu thời kỳ đó. Bài Tarot, với tư cách là một nhánh trong hệ thống bài chơi rộng lớn hơn, đã hưởng lợi từ sự phát triển chung của công nghệ in ấn.

Sự lan rộng này cũng đồng nghĩa với việc bài Tarot bắt đầu tiếp xúc với nhiều vùng văn hóa, nhiều truyền thống địa phương khác nhau. Đây là một trong những lý do được nhiều người thực hành Tarot xem là cơ sở cho sự đa dạng về hình thức và có thể cả một số biến thể trong ý nghĩa biểu tượng mà chúng ta thấy ở các dòng Tarot khác nhau ngày nay, dù nguồn gốc chung của chúng đều có thể truy về giai đoạn sản xuất bằng khắc gỗ tại Ý và các vùng lân cận.

Tách bạch dữ kiện lịch sử và truyền thuyết về nguồn gốc huyền bí của Tarot

Một điều quan trọng cần làm rõ khi tìm hiểu về lịch sử in ấn Tarot là sự khác biệt giữa hai mạch thông tin thường bị trộn lẫn với nhau.

Mạch thứ nhất là dữ kiện lịch sử về vật chất: các bằng chứng vật lý còn lưu giữ được, như những bộ bài vẽ tay dát vàng tại Metropolitan Museum of Art, hay các tài liệu về kỹ thuật in ấn tại Library of Congress. Đây là những gì có thể quan sát, kiểm chứng qua hiện vật và văn bản lưu trữ, cho biết bài Tarot đã được sản xuất bằng phương pháp nào, vào giai đoạn nào, với chất liệu ra sao.

Mạch thứ hai là truyền thống và truyền thuyết về nguồn gốc huyền bí của Tarot, vốn gắn liền với nhiều dòng diễn giải khác nhau trong lịch sử thực hành huyền học, cho rằng biểu tượng Tarot mang những gốc rễ cổ xưa và ý nghĩa tâm linh sâu xa vượt ra ngoài mục đích ban đầu của nó. Đây là một mạch tri thức riêng, thuộc về truyền thống thực hành và niềm tin, được truyền lại và diễn giải qua nhiều thế hệ người dùng Tarot, độc lập với các bằng chứng vật chất về sản xuất và in ấn.

Bài viết này tập trung vào mạch thứ nhất, tức là khía cạnh kỹ thuật sản xuất đã ghi nhận được qua hiện vật và tài liệu lưu trữ. Việc phân biệt rõ hai mạch thông tin này giúp người tìm hiểu Tarot có cái nhìn đầy đủ hơn, vừa tôn trọng chiều sâu truyền thống huyền học của Tarot, vừa nắm được bối cảnh lịch sử cụ thể về cách những lá bài đầu tiên đã được tạo ra và lưu truyền.

Tài liệu tham khảo