TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Mẫu Tam Phủ là gì? Hệ thống Thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Mẫu Tam Phủ là tín ngưỡng dân gian Việt Nam thờ ba vị Thánh Mẫu cai quản ba miền vũ trụ: Thiên Phủ (trời, do Mẫu Thượng Thiên cai quản), Địa Phủ (đất, do Mẫu Thượng Ngàn hoặc Địa Tiên Thánh Mẫu cai quản tùy dị bản) và Thoải Phủ (nước, do Mẫu Thoải cai quản). Năm 2016, UNESCO ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Nguồn gốc và ý nghĩa của tín ngưỡng thờ Mẫu

Tín ngưỡng thờ Mẫu bắt nguồn từ tục thờ nữ thần, thờ Mẹ trong văn hóa nông nghiệp của người Việt, phản ánh quan niệm về vai trò sinh sôi, che chở và ban phúc lộc của người mẹ đối với con người và vạn vật. Theo thời gian, tín ngưỡng dân dã này được hệ thống hóa thành một cấu trúc vũ trụ quan có tổ chức, trong đó vũ trụ được phân chia thành các "phủ" - mỗi phủ tượng trưng cho một cõi giới, một phương diện của tự nhiên, và mỗi phủ đều có một vị Thánh Mẫu tối cao cai quản.

Người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tin rằng các Thánh Mẫu không chỉ là biểu tượng tinh thần mà là những đấng linh thiêng thực sự hiện diện, có thể giáng đồng, ban phúc, che chở và trừng phạt tùy theo đức hạnh của con người. Đây là nền tảng cho các hình thức thực hành như hầu đồng, lên đồng, dâng lễ tại các đền, phủ thờ Mẫu trên khắp Việt Nam.

Cấu trúc Tam Phủ: Thiên Phủ, Địa Phủ, Thoải Phủ

Theo mô tả của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hệ thống Tam Phủ gồm ba phủ chính, mỗi phủ gắn với một vị Thánh Mẫu cai quản riêng:

Thiên Phủ là cõi trời, tượng trưng cho mây, mưa, gió, sấm chớp và các hiện tượng tự nhiên trên không trung. Vị Mẫu cai quản Thiên Phủ được gọi là Mẫu Thượng Thiên (còn gọi là Mẫu Cửu Trùng Thiên), thường được biểu tượng hóa bằng sắc đỏ trong hệ thống màu sắc thờ tự.

Địa Phủ là cõi đất, gắn với núi rừng, cây cối, đất đai và sự trù phú của tự nhiên trên mặt đất. Tùy theo dị bản và vùng miền, Địa Phủ có thể do Mẫu Thượng Ngàn (Mẫu Ngàn) hoặc Địa Tiên Thánh Mẫu cai quản, biểu tượng bằng sắc xanh lá.

Thoải Phủ (chữ "Thoải" là biến âm của "Thủy") là cõi nước, cai quản sông, biển, ao, hồ và mọi nguồn nước. Vị Mẫu cai quản Thoải Phủ được gọi là Mẫu Thoải (Mẫu Thủy), biểu tượng bằng sắc trắng.

Ba phủ này hợp thành một hệ thống vũ trụ quan hoàn chỉnh, thể hiện sự bao quát của các Thánh Mẫu đối với toàn bộ không gian sinh tồn của con người: trời, đất và nước.

Thánh Mẫu Liễu Hạnh và vai trò trung tâm

Trong hệ thống thờ Mẫu Tam Phủ, Thánh Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Bà được coi là hóa thân của Mẫu Thượng Thiên giáng trần, và trong nhiều dị bản tín ngưỡng, Liễu Hạnh Thánh Mẫu được tôn xưng là vị Mẫu tối cao, đứng đầu cả Tam Phủ, chứ không chỉ giới hạn trong một phủ riêng lẻ.

Truyền thuyết dân gian kể rằng Liễu Hạnh vốn là con gái Ngọc Hoàng, do phạm lỗi mà bị giáng trần đầu thai làm người, trải qua nhiều kiếp sống để tu luyện và cuối cùng đắc đạo, trở thành một trong Tứ Bất Tử của tín ngưỡng Việt Nam (cùng với Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Tản Viên Sơn Thánh). Đền Sòng (Thanh Hóa) và Phủ Dầy (Nam Định) là hai trung tâm thờ tự lớn gắn liền với sự tích và sự linh thiêng của Thánh Mẫu Liễu Hạnh.

Các hàng Thánh trong hệ thống thờ Mẫu

Ngoài ba vị Thánh Mẫu cai quản Tam Phủ, tín ngưỡng thờ Mẫu còn bao gồm một hệ thống các hàng Thánh phong phú, được sắp xếp theo thứ bậc từ trên xuống dưới, thường xuất hiện trong nghi lễ hầu đồng:

Hệ thống này tạo nên một "triều đình" tâm linh có tổ chức chặt chẽ, phản ánh cách người Việt hình dung về trật tự của thế giới vô hình, tương tự như trật tự của thế giới trần gian.

Thực hành hầu đồng và vai trò của nghi lễ

Một trong những hình thức thực hành trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ là nghi lễ hầu đồng (còn gọi là hầu bóng hoặc lên đồng). Trong nghi lễ này, người thực hành (gọi là thanh đồng hoặc đồng thầy) được tin là trở thành phương tiện để các vị Thánh trong hệ thống Tam Phủ giáng nhập, thông qua đó truyền đạt thông điệp, ban phúc lộc hoặc chữa lành cho tín đồ.

Nghi lễ hầu đồng thường đi kèm với hát văn (chầu văn) - một loại hình nghệ thuật âm nhạc dân gian đặc sắc, kết hợp giữa lời ca, nhạc cụ truyền thống và các điệu múa mô phỏng phong thái của từng vị Thánh khi giáng đồng. Mỗi giá đồng (lượt Thánh giáng) có trang phục, điệu bộ và bài văn riêng, thể hiện tính cách và quyền năng đặc trưng của vị Thánh đó.

Sự công nhận của UNESCO và giá trị di sản

Năm 2016, UNESCO đã chính thức ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự công nhận này khẳng định giá trị văn hóa, nghệ thuật và tinh thần đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống người Việt, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy một di sản đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.

Việc UNESCO ghi danh không chỉ là sự công nhận về mặt văn hóa - nghệ thuật (âm nhạc, trang phục, múa nghi lễ) mà còn thể hiện sự trân trọng đối với chiều sâu tín ngưỡng, đạo lý "uống nước nhớ nguồn" và tinh thần tôn vinh vai trò người mẹ trong văn hóa Việt Nam.

Thờ Mẫu trong đời sống tâm linh người Việt hiện nay

Ngày nay, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ vẫn duy trì sức sống mạnh mẽ trong đời sống tâm linh của nhiều gia đình và cộng đồng người Việt, đặc biệt tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Các đền, phủ thờ Mẫu như Phủ Dầy, Phủ Tây Hồ, Đền Sòng vẫn là nơi thu hút đông đảo người dân đến chiêm bái, dâng lễ, cầu mong sức khỏe, bình an và tài lộc.

Người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tin rằng việc thành tâm thờ phụng, giữ gìn đạo đức và duy trì các nghi lễ truyền thống là cách để kết nối với thế giới linh thiêng của các Thánh Mẫu, qua đó nhận được sự che chở và dẫn dắt trong đời sống. Đây là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa tâm linh Việt Nam, được truyền từ đời này sang đời khác qua các nghi lễ, truyền thuyết và thực hành cộng đồng.

Tài liệu tham khảo