TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Quy trình lập quẻ bằng cỏ thi: các bước và ý nghĩa từng thao tác

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Lập quẻ bằng cỏ thi (thi pháp) là phương pháp cổ truyền dùng 50 cọng cỏ thi, qua ba lượt chia - đếm - gộp để tạo ra một hào, lặp lại sáu lần để thành một quẻ hoàn chỉnh. Mỗi thao tác không chỉ mang tính kỹ thuật đếm số mà còn tượng trưng cho sự vận hành của Thái Cực, Lưỡng Nghi, Tam Tài trong vũ trụ quan Kinh Dịch, đòi hỏi người thực hành giữ tâm tĩnh lặng trong suốt quá trình.

Nguồn gốc và vị trí của thi pháp trong truyền thống Kinh Dịch

Trong hệ thống các phương pháp lập quẻ của Kinh Dịch, thi pháp (phép bói bằng cỏ thi) được xem là cách thức cổ xưa và trang trọng nhất, gắn liền với truyền thống nghi lễ bói toán thời cổ đại Trung Hoa. Theo bản Chu Dịch nguyên văn chữ Hán được lưu trữ tại ctext.org, các chú giải cổ về Hệ Từ truyện có mô tả quy trình dùng cỏ thi để suy diễn quẻ, thể hiện đây là một hệ thống có căn cứ văn bản lâu đời, không phải kỹ thuật ngẫu nhiên mới xuất hiện về sau.

So với phép gieo ba đồng xu (được phổ biến rộng rãi vì tính tiện lợi), thi pháp phức tạp hơn nhiều về số bước thao tác, nhưng chính vì vậy mà theo quan niệm truyền thống, nó được cho là phản ánh sâu sắc hơn quá trình sinh hóa của trời đất - từ Thái Cực sinh Lưỡng Nghi, Lưỡng Nghi sinh Tứ Tượng, Tứ Tượng sinh Bát Quái. Người thực hành thi pháp không đơn thuần "gieo quẻ" mà đang tái hiện một chu trình vũ trụ luận thu nhỏ.

Chuẩn bị: số lượng cỏ thi và ý nghĩa con số 50

Quy trình bắt đầu với 50 cọng cỏ thi (thường được thay thế bằng que tre hoặc que gỗ trong thực hành hiện đại khi không có cỏ thi thật). Con số 50 này, theo diễn giải truyền thống, tượng trưng cho "Đại Diễn chi số" - số của sự diễn hóa lớn trong trời đất.

Trong 50 cọng đó, một cọng được tách riêng ra ngay từ đầu và không tham gia vào các thao tác đếm sau này. Cọng cỏ này tượng trưng cho Thái Cực - cội nguồn tĩnh lặng, bất động, từ đó vạn vật sinh ra nhưng bản thân nó không trực tiếp tham gia vào biến hóa. Như vậy, số cỏ thi thực sự được dùng để thao tác chỉ còn 49 cọng.

Việc giữ nguyên một cọng làm biểu tượng Thái Cực trong suốt quá trình lập quẻ là điểm khác biệt căn bản giữa thi pháp và các phương pháp gieo quẻ đơn giản khác. Nó nhắc nhở người hành lễ rằng mọi biến động của các hào, các quẻ đều xoay quanh một trục bất biến.

Bước một: chia đôi bó cỏ - biểu tượng Lưỡng Nghi

Sau khi tách một cọng làm Thái Cực, 49 cọng còn lại được chia ngẫu nhiên (không tính toán trước) thành hai bó bằng tay trái và tay phải. Thao tác này tượng trưng cho Lưỡng Nghi - Âm và Dương, hai thế lực cơ bản từ Thái Cực phân hóa mà thành.

Điều quan trọng trong bước này là sự "không cố ý" của việc chia: người thực hành không được đếm trước hay sắp đặt số lượng ở mỗi bó, bởi theo tinh thần thi pháp, đây chính là lúc để sự ngẫu nhiên - vốn được xem là phản ánh ý trời hoặc quy luật vận hành tự nhiên - thể hiện qua động tác.

Bước hai: tách một cọng và đếm theo nhóm bốn - biểu tượng Tam Tài và Tứ Tượng

Sau khi chia đôi, một cọng từ bó bên phải được tách ra và kẹp giữa hai ngón tay (thường là giữa ngón út và ngón áp út của bàn tay trái). Cọng cỏ này tượng trưng cho Nhân - con người, hoàn thiện bộ ba Tam Tài gồm Thiên, Địa, Nhân, ứng với hai bó cỏ (trời và đất) cộng thêm cọng vừa tách (người).

Tiếp theo, từng bó cỏ (bó bên trái trước, rồi đến bó bên phải) được đếm theo từng nhóm bốn cọng một, cho đến khi số cọng còn lại trong mỗi bó là 4 hoặc ít hơn (từ 1 đến 4). Việc đếm theo nhóm bốn tượng trưng cho Tứ Tượng - Thái Dương, Thiếu Âm, Thiếu Dương, Thái Âm - bốn trạng thái biến hóa cơ bản sau Lưỡng Nghi.

Số cọng dư ra ở mỗi bó (từ phép đếm nhóm bốn) sau đó được kẹp lại cùng với cọng "Nhân" đã tách trước đó. Tổng số cọng được kẹp giữ (bao gồm cọng Nhân và hai phần dư) luôn là 5 hoặc 9 - đây là kết quả tất yếu về mặt số học của thao tác, không phải là điều người thực hành tự chọn.

Bước ba: lặp lại thao tác chia - đếm ba lần để có một hào

Toàn bộ chuỗi thao tác ở bước một và bước hai nêu trên được gọi là "một biến" (nhất biến). Để tạo thành một hào hoàn chỉnh, người thực hành phải lặp lại toàn bộ chuỗi thao tác này ba lần liên tiếp, sử dụng số cỏ còn lại sau mỗi lần biến (không tính số cỏ đã bị kẹp giữ và loại ra) làm cơ sở cho lần biến tiếp theo.

Sau ba lần biến, số cỏ còn lại trong tay sẽ rơi vào một trong bốn khả năng: 24, 28, 32, hoặc 36 cọng. Những con số này sau đó được chia cho 4 để ra các giá trị 6, 7, 8, hoặc 9 - tương ứng với bốn loại hào trong Kinh Dịch:

Sự phân biệt giữa hào động (Lão Âm, Lão Dương) và hào tĩnh (Thiếu Âm, Thiếu Dương) là yếu tố cốt lõi giúp thi pháp không chỉ cho ra một quẻ đơn mà còn mở ra khả năng luận giải "quẻ biến" - một chiều sâu mà các phương pháp gieo quẻ đơn giản hơn thường không thể hiện rõ.

Bước bốn: ghi nhận hào và lặp lại toàn bộ chu trình sáu lần

Sau khi xác định được giá trị của hào đầu tiên (hào sơ, ở vị trí dưới cùng), toàn bộ 49 cọng cỏ được gom lại và quy trình từ bước một được lặp lại từ đầu để tìm ra hào thứ hai, rồi hào thứ ba, và cứ thế cho đến hào thứ sáu (hào thượng, ở vị trí trên cùng).

Như vậy, để lập được một quẻ hoàn chỉnh gồm sáu hào, người thực hành phải trải qua tổng cộng mười tám lần biến (ba lần biến cho mỗi hào, nhân với sáu hào). Đây là lý do thi pháp được xem là phương pháp đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên định hơn hẳn so với các cách gieo quẻ nhanh khác.

Các hào được ghi nhận theo thứ tự từ dưới lên trên, phù hợp với nguyên tắc truyền thống rằng quẻ Dịch phát triển như một sự sinh trưởng - bắt đầu từ gốc rễ (hào sơ) và vươn lên đến đỉnh (hào thượng).

Ý nghĩa tổng thể của việc dùng cỏ thi thay vì phương pháp khác

Theo tinh thần truyền thống, việc thi pháp đòi hỏi nhiều thao tác tỉ mỉ hơn không phải là sự rườm rà không cần thiết, mà chính là một phần giá trị của phương pháp. Mỗi lần chia, đếm, kẹp giữ cỏ thi là một lần người thực hành phải tập trung tâm trí, buông bỏ sự toan tính chủ quan để cho quy luật tự nhiên (thông qua các thao tác tay) tự bộc lộ kết quả.

Cũng cần lưu ý rằng việc lưu truyền các văn bản cổ, kể cả những mô tả chi tiết như quy trình thi pháp, luôn trải qua một quá trình sao chép, chú giải và diễn dịch qua nhiều thế hệ - tương tự như cách các dự án số hóa văn bản Hán Nôm cho thấy chữ Hán cổ điển được lưu truyền và chuyển ngữ sang tiếng Việt qua nhiều thế kỷ, với những dị bản và cách hiểu khác nhau giữa các thời kỳ. Điều này lý giải vì sao trong các bản mô tả thi pháp ở những trường phái khác nhau, có thể xuất hiện những chi tiết nhỏ khác biệt về cách kẹp cỏ, cách đếm hoặc thứ tự thao tác, dù khung sườn cốt lõi (50 cọng, tách Thái Cực, chia Lưỡng Nghi, đếm nhóm bốn, ba biến một hào, sáu hào một quẻ) vẫn được giữ nhất quán qua các nguồn.

Những điểm cần lưu tâm khi thực hành thi pháp

Người mới tìm hiểu thi pháp thường gặp khó khăn ở việc duy trì sự chính xác trong đếm đếm liên tục qua mười tám lần biến cho một quẻ. Một sai sót nhỏ trong việc đếm nhóm bốn hoặc quên kẹp giữ cọng Nhân có thể dẫn đến kết quả hào sai lệch. Vì vậy, truyền thống nhấn mạnh rằng người hành lễ cần thực hành nhiều lần để thao tác trở nên thuần thục trước khi dùng thi pháp cho việc lập quẻ nghiêm túc.

Bên cạnh đó, không khí và tâm thế khi lập quẻ cũng được xem trọng ngang với kỹ thuật thao tác. Truyền thống khuyên người thực hành nên giữ không gian yên tĩnh, tâm trí tập trung vào câu hỏi hoặc vấn đề cần xin quẻ trước khi bắt đầu, thay vì thực hiện thi pháp một cách máy móc, vội vàng.

Tài liệu tham khảo