Tái tạo phong tục qua các thế hệ: Di sản sống có thể thay đổi mà vẫn giữ căn tính
Trả lời nhanh
Phong tục có thể thay đổi hình thức qua từng thế hệ mà vẫn giữ được căn tính, bởi bản chất của di sản phi vật thể không phải là một khuôn mẫu bất biến mà là một dòng chảy sống động, luôn được trao truyền, bảo vệ, tái tạo và sáng tạo lại theo hoàn cảnh của từng thời kỳ. Điều cốt lõi cần giữ không nằm ở chi tiết hình thức bên ngoài, mà ở tinh thần, ý nghĩa và mối liên kết cộng đồng mà phong tục ấy hàm chứa.
Vì sao phong tục không phải là vật bất động
Nhiều người khi nghĩ về phong tục thường hình dung đó là những quy tắc cố định, được truyền lại nguyên vẹn từ đời này sang đời khác như một bản sao chép chính xác. Cách hiểu này, dù phổ biến, lại không phản ánh đúng bản chất của di sản văn hóa phi vật thể.
Trên thực tế, phong tục tồn tại như một thực thể sống, gắn liền với con người và bối cảnh xã hội cụ thể. Khi bối cảnh thay đổi, cách thức thực hành phong tục cũng buộc phải điều chỉnh để tiếp tục có ý nghĩa với những người đang sống trong hiện tại. Một nghi lễ cúng tổ tiên tổ chức trong căn nhà gỗ ba gian thời xưa, khi được thực hiện trong căn hộ chung cư hiện đại, tất yếu sẽ có những thay đổi về không gian, vật phẩm, cách bài trí. Nhưng nếu lòng thành kính, sự tưởng nhớ và ý thức về cội nguồn vẫn được giữ vững, thì phong tục ấy vẫn là chính nó, chỉ khoác một hình hài mới.
Căn cứ từ khung pháp lý về di sản văn hóa
Theo quy định pháp luật về di sản văn hóa tại Việt Nam, di sản văn hóa phi vật thể được xác định là loại hình không ngừng được trao truyền, bảo vệ, tái tạo và sáng tạo qua các thế hệ. Đây là một điểm mấu chốt cần được nhấn mạnh: bản thân khung pháp lý đã thừa nhận tính động của di sản, thay vì coi nó như một hiện vật cần được đóng băng và bảo tồn nguyên trạng.
Cách tiếp cận này phù hợp với thực tế vận hành của phong tục trong đời sống dân gian. Một tập tục nếu bị ép giữ nguyên hình thức trong khi bối cảnh xã hội đã đổi thay hoàn toàn, thường sẽ dần trở nên xa lạ, mất kết nối với những người thực hành nó, và cuối cùng có nguy cơ bị lãng quên. Ngược lại, khi phong tục được phép tái tạo, nó có cơ hội tiếp tục sống, tiếp tục được thế hệ sau đón nhận và gìn giữ theo cách riêng của họ.
Căn tính là điều được giữ lại, không phải hình thức bên ngoài
Vậy điều gì làm nên căn tính của một phong tục, nếu không phải là hình thức cụ thể của nó? Theo cách hiểu truyền thống, căn tính của phong tục nằm ở ba tầng lớp sâu hơn bề mặt nghi thức.
Tầng thứ nhất là ý nghĩa cốt lõi, tức lý do phong tục ấy ra đời và tồn tại. Ví dụ, tục thờ cúng tổ tiên mang ý nghĩa cốt lõi là duy trì mối liên kết giữa người sống và người đã khuất, thể hiện lòng biết ơn và ý thức về nguồn gốc. Ý nghĩa này không phụ thuộc vào việc mâm cỗ cúng có bao nhiêu món, hay bàn thờ được đặt ở vị trí nào trong nhà.
Tầng thứ hai là tinh thần cộng đồng, tức cách phong tục gắn kết những người cùng thực hành nó lại với nhau. Một lễ hội làng, dù có thể thay đổi về quy mô, thời gian tổ chức hay hình thức trình diễn qua từng thời kỳ, vẫn giữ được vai trò là dịp để cộng đồng tụ họp, củng cố mối dây liên kết giữa các thành viên.
Tầng thứ ba là biểu tượng và giá trị tinh thần được gửi gắm, tức những gì phong tục muốn truyền tải về mặt tâm linh hay đạo lý. Đây là lớp sâu nhất và cũng là lớp cần được gìn giữ cẩn trọng nhất, bởi nếu lớp này bị đánh mất, phong tục dù còn giữ nguyên hình thức bên ngoài cũng đã trở thành một cái vỏ rỗng.
Quá trình tái tạo diễn ra như thế nào qua các thế hệ
Sự tái tạo phong tục thường không diễn ra như một cuộc cải cách đột ngột, mà là một quá trình tiệm tiến, âm thầm len lỏi qua từng thế hệ thực hành. Người đi trước truyền lại cho người đi sau không chỉ những động tác, lời khấn hay vật phẩm cụ thể, mà quan trọng hơn là truyền lại cảm thức về ý nghĩa, về lý do vì sao phong tục ấy cần được giữ gìn.
Thế hệ tiếp nhận, khi thực hành lại phong tục trong bối cảnh sống của riêng mình, tự nhiên sẽ có những điều chỉnh, dù ý thức hay vô thức. Có thể là thay đổi về vật phẩm cúng lễ cho phù hợp với điều kiện kinh tế và địa lý mới. Có thể là rút gọn một số bước nghi thức không còn phù hợp với nhịp sống hiện đại. Có thể là bổ sung những yếu tố mới để phong tục gần gũi hơn với thế hệ trẻ, chẳng hạn cách kể chuyện về ý nghĩa phong tục qua hình thức truyền thông mới thay vì chỉ truyền miệng như trước.
Điều quan trọng trong quá trình này là sự điều chỉnh cần xuất phát từ sự thấu hiểu ý nghĩa cốt lõi, chứ không phải từ sự tùy tiện hay lãng quên. Một người thực hành phong tục với đầy đủ nhận thức về lý do đằng sau mỗi nghi thức sẽ biết đâu là phần có thể linh hoạt, đâu là phần cần được gìn giữ nghiêm cẩn.
Ranh giới giữa tái tạo và đánh mất bản sắc
Không phải mọi sự thay đổi đều là tái tạo theo đúng tinh thần di sản. Có một ranh giới mong manh nhưng quan trọng giữa việc điều chỉnh hình thức để phong tục tiếp tục sống, và việc biến dạng phong tục đến mức đánh mất hoàn toàn ý nghĩa gốc.
Sự tái tạo lành mạnh thường giữ được sợi dây liên kết rõ ràng với ý nghĩa nguyên thủy, dù hình thức bên ngoài có thể khác biệt đáng kể. Người thực hành vẫn hiểu và có thể giải thích được vì sao họ làm như vậy, vẫn cảm nhận được sự kết nối với những thế hệ đã thực hành phong tục này trước đó.
Ngược lại, khi phong tục bị thương mại hóa hoàn toàn, chỉ còn là hình thức trình diễn phục vụ mục đích khác mà không còn ai hiểu hay quan tâm đến ý nghĩa gốc, đó là dấu hiệu của sự đứt gãy căn tính chứ không còn là tái tạo. Tương tự, khi phong tục bị đơn giản hóa đến mức mất đi những yếu tố cốt lõi làm nên bản chất của nó, phong tục ấy có thể vẫn tồn tại về mặt hình thức nhưng đã không còn là chính nó về mặt tinh thần.
Vai trò của người truyền và người tiếp nhận
Trong tiến trình tái tạo phong tục qua các thế hệ, cả người truyền đạt và người tiếp nhận đều giữ vai trò chủ động, không ai chỉ đơn thuần là bên cho hay bên nhận một cách thụ động.
Người truyền đạt, thường là thế hệ đi trước, có trách nhiệm không chỉ dạy lại các bước thực hành mà còn giải thích cặn kẽ ý nghĩa đằng sau từng chi tiết. Khi người truyền đạt chỉ dạy hình thức mà không giải thích ý nghĩa, thế hệ sau sẽ khó lòng biết được đâu là phần cốt lõi cần giữ, đâu là phần có thể linh hoạt điều chỉnh.
Người tiếp nhận, thường là thế hệ sau, cần có thái độ vừa tôn trọng vừa chủ động. Tôn trọng ở chỗ không tùy tiện xóa bỏ hay thay đổi phong tục chỉ vì cảm thấy nó không còn phù hợp bề ngoài. Chủ động ở chỗ dám tìm hiểu sâu sắc ý nghĩa, từ đó có thể tự tin điều chỉnh hình thức khi cần thiết mà vẫn giữ vững tinh thần cốt lõi.
Mối quan hệ hai chiều này chính là cơ chế giúp phong tục vừa được bảo tồn vừa được đổi mới, đúng như tinh thần mà khung pháp lý về di sản văn hóa đã ghi nhận: di sản phi vật thể không ngừng được trao truyền, bảo vệ, tái tạo và sáng tạo.
Ý nghĩa của việc nhìn nhận phong tục như một tiến trình sống
Khi hiểu phong tục như một tiến trình sống động thay vì một khuôn mẫu cố định, con người sẽ có cách tiếp cận cởi mở và bền vững hơn trong việc gìn giữ di sản văn hóa của cộng đồng mình. Thay vì lo lắng rằng mọi sự thay đổi đều là dấu hiệu của sự mai một, người ta có thể nhìn nhận sự biến đổi như một phần tự nhiên và cần thiết của quá trình di sản tiếp tục tồn tại qua thời gian.
Cách nhìn này cũng giúp giảm bớt sự đối lập cứng nhắc giữa truyền thống và hiện đại, giữa cũ và mới. Phong tục, khi được hiểu đúng bản chất, không phải là thứ đứng yên chờ được bảo quản trong tủ kính, mà là thứ tiếp tục sống, thở, và biến chuyển cùng với những con người đang thực hành nó mỗi ngày. Chính sự biến chuyển có ý thức này, chứ không phải sự bất động, mới là điều giúp phong tục thực sự trường tồn qua nhiều thế hệ.
Tài liệu tham khảo
- Luật Di sản văn hóa: https://dsvh.gov.vn/luat-di-san-van-hoa-22239