TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Tarocchi Mantegna: Vì sao đây không phải một bộ bài Tarot thực sự

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Tarocchi Mantegna không phải bộ bài Tarot dùng để bói hay chơi bài. Theo Metropolitan Museum of Art, đây là bộ tranh khắc giáo dục gồm 50 hình, chia thành 5 nhóm chủ đề (điều kiện xã hội, các Muses, khoa học nghệ thuật, đức tính, thiên thể), thực hiện khoảng năm 1465. British Museum khẳng định tên gọi "Mantegna Tarocchi" là quy ước đặt tên sai lệch về mặt lịch sử, vì bộ tranh này không có cấu trúc hay chức năng liên quan đến các bộ Tarocchi chơi bài cùng thời.

Tarocchi Mantegna là gì

Trong lịch sử nghệ thuật in khắc châu Âu, Tarocchi Mantegna là tên gọi được đặt cho một bộ 50 bản khắc đồng ra đời vào khoảng năm 1465. Cái tên này gắn với danh họa Andrea Mantegna do phong cách tạo hình mang ảnh hưởng rõ nét của trường phái ông, nhưng theo ghi nhận của Metropolitan Museum of Art, quyền tác giả thực sự của bộ tranh cho đến nay vẫn chưa được xác định chắc chắn thuộc về Mantegna.

Về nội dung, bộ tranh được tổ chức thành năm nhóm chủ đề riêng biệt: nhóm mô tả các điều kiện và địa vị xã hội (từ người ăn xin đến Giáo hoàng), nhóm các nàng Muses trong thần thoại Hy Lạp, nhóm biểu trưng cho các ngành khoa học và nghệ thuật tự do (liberal arts), nhóm các đức tính (virtues), và nhóm các thiên thể cùng hệ thống vũ trụ học thời kỳ đó. Mỗi hình đều có đánh số và tên gọi riêng, tạo thành một hệ thống tri thức mang tính bách khoa, phản ánh tư duy giáo dục nhân văn của thời kỳ Phục hưng Ý.

Vì sao lại có tên "Tarocchi"

Việc bộ tranh này mang tên "Tarocchi" – từ vốn dùng để chỉ các bộ bài chơi bài kiểu Ý thời Phục hưng, tiền thân liên quan đến Tarot – là một điểm khiến nhiều người nhầm lẫn ngay từ đầu. British Museum ghi nhận rõ ràng rằng tên gọi "Mantegna Tarocchi" là một quy ước đặt tên mang tính lịch sử, hình thành qua thói quen sưu tập và định danh của các nhà nghiên cứu nghệ thuật nhiều thế kỷ sau khi bộ tranh ra đời, không phải tên gọi do người tạo ra bộ tranh đặt cho nó dựa trên chức năng thực tế.

Nói cách khác, cái tên "Tarocchi" ở đây là một nhãn hiệu mượn về sau, xuất phát từ sự liên tưởng hình thức (số lượng hình ảnh, kích thước bản in tương tự lá bài) hơn là từ bản chất công năng của bộ tranh. Đây là lý do khiến trong nhiều tài liệu phổ thông và cả trong giới sưu tầm huyền học, bộ tranh này bị xếp nhầm vào nhóm các bộ bài Tarot cổ, dẫn đến những diễn giải không chính xác về vị trí của nó trong lịch sử Tarot.

Điểm khác biệt cốt lõi so với một bộ Tarot thực sự

Theo British Museum, sự khác biệt nằm ở hai khía cạnh cấu trúc quan trọng. Thứ nhất là công năng sử dụng: bộ tranh Tarocchi Mantegna không được thiết kế để dùng trong việc chơi bài, và do đó cũng không mang chức năng dùng để bói bài theo cách các bộ Tarot truyền thống vẫn được sử dụng. Thứ hai là cấu trúc nội tại: bộ tranh này không có liên quan về mặt cấu trúc với các bộ Tarocchi chơi bài đương thời, tức không sở hữu hệ thống các lá Ẩn chính (Major Arcana) và Ẩn phụ (Minor Arcana) với bốn nhóm chất bài như cấu trúc chuẩn của một bộ Tarot.

Trong khi các bộ Tarot truyền thống, dù ở phiên bản cổ xưa nhất, đều tuân theo một khung sườn tổ chức gồm các lá bài mang tính biểu tượng được sắp xếp theo trình tự và phân nhóm chất bài phục vụ cho việc chơi bài lẫn sau này là thực hành bói toán, thì Tarocchi Mantegna lại được tổ chức theo nguyên tắc phân loại tri thức bách khoa, gần với các bộ tranh minh họa giáo dục hơn là các bộ dụng cụ chơi bài. Chính sự khác biệt về nguyên lý tổ chức nội dung này là căn cứ để các bảo tàng nghệ thuật lớn xác định rõ Tarocchi Mantegna không thuộc phạm trù Tarot.

Bối cảnh ra đời và mục đích giáo dục

Việc Metropolitan Museum of Art xác định Tarocchi Mantegna là "bộ tranh giáo dục" mang một ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu đúng bản chất của hiện vật này. Vào thời kỳ Phục hưng Ý, việc tạo ra các bộ tranh minh họa mang tính hệ thống hóa tri thức – từ các bậc thang xã hội, các ngành nghệ thuật tự do, đến hệ thống vũ trụ học – là một hình thức phổ biến để truyền tải tư tưởng nhân văn và giáo dục tầng lớp trí thức, quý tộc thời đó.

Cấu trúc năm nhóm chủ đề của Tarocchi Mantegna, từ điều kiện xã hội cho đến các thiên thể, phản ánh một trật tự tri thức mang tính leo thang: từ con người trong xã hội, đến nguồn cảm hứng nghệ thuật (Muses), đến các ngành học thuật, đến các đức tính đạo đức, và cuối cùng là vũ trụ học. Đây là cách tổ chức tư duy đặc trưng của thời kỳ Phục hưng, khác hẳn với logic tổ chức của một bộ bài dùng để chơi hoặc bói toán, nơi các lá bài thường mang tính biểu tượng cô đọng và được thiết kế để tương tác trực tiếp qua các thao tác rút, xáo, trải bài.

Vì sao sự nhầm lẫn này vẫn tồn tại đến ngày nay

Trong không gian huyền học và các cộng đồng nghiên cứu Tarot, Tarocchi Mantegna đôi khi vẫn được nhắc đến như một "tổ tiên" hoặc "phiên bản gốc" của Tarot, phần vì cái tên gây liên tưởng, phần vì hình thức bản khắc – 50 hình ảnh với các biểu tượng mang tính ẩn dụ – tạo cảm giác gần gũi về mặt thẩm mỹ với các lá bài Tarot cổ điển như bộ Visconti-Sforza hay Marseille.

Tuy nhiên, theo chính các nguồn tư liệu bảo tàng đã dẫn, đây là một sự liên tưởng mang tính hình thức chứ không phản ánh đúng bản chất và mục đích ban đầu của hiện vật. Với những người tìm hiểu về lịch sử Tarot theo hướng nghiêm túc, việc phân biệt rõ Tarocchi Mantegna là một bộ tranh giáo dục độc lập, tách bạch khỏi dòng chảy phát triển của các bộ bài Tarocchi chơi bài và bói toán, là điều cần thiết để tránh những suy diễn không có cơ sở về nguồn gốc hay "tính chính thống" của Tarot dựa trên hiện vật này.

Ý nghĩa của việc phân biệt này với người thực hành Tarot

Đối với người thực hành Tarot theo các hệ phái truyền thống, việc hiểu rõ Tarocchi Mantegna không phải là một bộ Tarot thực sự giúp tránh nhầm lẫn khi tìm hiểu về gốc gác của các biểu tượng trong Tarot hiện đại. Các hệ thống biểu tượng của Tarot – vốn được xây dựng và phát triển qua nhiều thế kỷ trong các bộ bài chơi bài và sau này được đưa vào thực hành bói toán – có logic hình thành riêng, không bắt nguồn trực tiếp từ hệ thống phân loại tri thức bách khoa của Tarocchi Mantegna.

Điều này không làm giảm giá trị lịch sử hay nghệ thuật của Tarocchi Mantegna. Ngược lại, việc nhìn nhận đúng vị trí của nó như một hiện vật giáo dục độc đáo của thời Phục hưng giúp người quan tâm đến lịch sử huyền học có một cái nhìn chính xác hơn về sự đa dạng của các truyền thống hình ảnh biểu tượng châu Âu, đồng thời tránh gán ghép sai lệch giữa các dòng tư liệu khác nhau chỉ vì sự trùng hợp về tên gọi.

Tài liệu tham khảo