Tết Nào Pê Chầu Của Người Mông Đen Là Gì?
Trả lời nhanh
Tết Nào pê chầu, còn gọi Nào chía pê chầu, là Tết truyền thống của người Mông đen tại một số địa bàn Điện Biên, nhất là bản Nậm Pọng. “Nào” được giải thích là ăn, “chía” là Tết và “pê chầu” là ngày 30. Tết được định theo nhịp thu hoạch, thời tiết và sự bàn định của cộng đồng chứ không có một ngày dương lịch cố định. Các nghi lễ nổi bật gồm dọn nhà, cúng tổ tiên, thay bàn thờ xử ca, lấy nước đầu năm và những sinh hoạt như thổi khèn, ném pao, chơi tù lu.
Tết Nào pê chầu là gì?
Nào pê chầu là kỳ Tết chính trong truyền thống của người Mông đen được tư liệu tại Điện Biên ghi nhận. Đây là thời điểm một chu kỳ mùa vụ kết thúc, gia đình nghỉ ngơi, sửa soạn không gian thờ tự, mời tổ tiên về ăn Tết và chúc cho năm mới yên lành. Vì gắn với điều kiện thu hoạch và lệ bản, thời điểm tổ chức có thể không trùng hoàn toàn với Tết Nguyên đán của người Kinh.
Tên lễ cũng cho thấy cách cộng đồng gọi thời gian theo ngôn ngữ và lịch sống riêng. Không nên vì có chữ “Tết” mà đồng nhất Nào pê chầu với mọi phong tục Tết ở Việt Nam. Cách chuẩn bị, thứ tự hành lễ, những điều kiêng và trò chơi là tri thức thuộc từng nhóm Mông, từng vùng và từng dòng họ.
Tết Nào pê chầu diễn ra khi nào?
Theo hồ sơ di sản, Tết được tổ chức sau khi mùa màng đã thu xong, vào khoảng cuối năm theo lịch cộng đồng Mông. Người đứng đầu bản, già làng và các gia đình xem xét thời tiết, công việc nương rẫy để thống nhất thời điểm. Lễ thường kéo dài vài ngày, tạo khoảng nghỉ chung để mọi người có thể về nhà, gặp họ hàng và tham gia hoạt động của bản.
Do đó không có một “ngày Nào pê chầu” áp dụng cho mọi người Mông. Bài viết về một địa bàn cần nêu đúng địa bàn; người muốn tham dự hoặc tìm hiểu tại chỗ nên hỏi ban quản lý bản, gia chủ hoặc người có trách nhiệm nghi lễ thay vì tự suy ra từ lịch của năm trước.
Những nghi lễ chính trong ngày Tết
Dọn nhà và cho vật dụng nghỉ Tết
Trước Tết, nhà cửa, dụng cụ sản xuất, bồ thóc và khu chăn nuôi được dọn dẹp. Tư liệu Cục Di sản văn hóa mô tả các mảnh giấy dó cắt hình răng cưa được dán ở cửa, cột nhà, bếp, bồ thóc và một số nơi khác. Theo quan niệm địa phương, đây là dấu hiệu các vật dụng cũng được nghỉ Tết cùng con người.
Chi tiết giấy dó, vị trí dán và cách chuẩn bị thuộc lệ thực hành của cộng đồng được mô tả. Người ngoài không nên tách một chi tiết rồi sử dụng như đồ trang trí hay “mẹo” cầu may khi không biết ý nghĩa và phép kiêng trong gia đình Mông.
Cúng tổ tiên và cúng tất niên
Ngày 30 Tết có lễ mời tổ tiên về ăn Tết, còn được gọi là cúng tất niên trong phần mô tả của tư liệu. Gia chủ thỉnh ông bà, cha mẹ và người thân đã khuất theo ký ức dòng họ. Đây là nghi thức gắn với quan hệ tổ tiên, không phải mẫu văn khấn phổ biến để sao chép.
Nguyên văn lời khấn, nếu có, được truyền trong cộng đồng và theo người chủ lễ. Bài này chỉ giới thiệu cấu trúc phong tục, không tự dựng hay biên tập lời cúng. Khi công bố một bản lời lễ cần có bản gốc, người cung cấp, địa điểm và sự cho phép phù hợp.
Lập và thay bàn thờ xử ca
Một nghi lễ quan trọng là lập hoặc thay bàn thờ xử ca, đôi khi được diễn giải là thay áo mới cho bàn thờ. Trong quan niệm người Mông đen tại địa bàn tư liệu, xử ca có vị trí trong hệ thống ma nhà, liên hệ với của cải, sự bảo hộ và việc giữ các linh hồn trong gia đình. Giấy dó, lông gà và các thành phần bàn thờ có quy ước theo từng dòng họ.
Nghi thức này không phải hướng dẫn lập bàn thờ tại nhà cho mọi người. Cách đặt, vật liệu, người thực hiện và lời hành lễ đều cần theo trưởng họ hoặc người chủ lễ của cộng đồng. Việc tôn trọng khác biệt dòng họ quan trọng hơn việc sao chép một hình thức bên ngoài.
Lấy nước đầu năm và hạ mâm
Một số tư liệu địa phương ghi nhận nghi lễ lấy nước đầu năm và hạ mâm sau những ngày Tết. Những chặng này đánh dấu sự chuyển tiếp: đón khí mới, hoàn tất phần lễ và trở lại nhịp sống thường ngày. Trình tự có thể khác giữa các bản, do đó không nên biến thành một checklist nghi lễ chung.
Sinh hoạt cộng đồng trong dịp Tết
Sau phần lễ, Nào pê chầu là dịp vui xuân của bản. Khèn, kèn lá, hát ống, ném pao, tù lu và các trò giao lưu tạo không gian gặp gỡ, đặc biệt cho người trẻ. Cộng đồng cũng trao đổi kinh nghiệm sản xuất sau một năm và củng cố quan hệ họ hàng, láng giềng.
Phần hội không tách rời hoàn toàn phần lễ: cả hai cùng nằm trong chu kỳ Tết của cộng đồng. Khi ghi hình hoặc tổ chức giới thiệu, cần phân biệt tiết mục tái hiện với nghi lễ đang diễn ra và tôn trọng quyết định của người thực hành về những phần không nên quay, chụp hoặc tái diễn công khai.
Giá trị và phạm vi của phong tục
Tết Nào pê chầu của người Mông đen ở Điện Biên được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015. Giá trị của phong tục nằm trong hệ tri thức về mùa vụ, quan hệ tổ tiên, không gian nhà ở, tiếng nói, âm nhạc và cách cộng đồng cùng tổ chức một năm mới.
Việc giới thiệu di sản không có nghĩa biến mọi nhà Mông thành một bản sao. Tư liệu về bản Nậm Pọng là một điểm tựa để tìm hiểu, còn người đọc cần tôn trọng dị bản của các vùng và các nhóm Mông khác.
Tóm tắt
Tết Nào pê chầu là Tết truyền thống của người Mông đen tại một số địa bàn Điện Biên, định theo chu kỳ mùa vụ và lệ cộng đồng. Dọn nhà, cúng tổ tiên, thay bàn thờ xử ca, lấy nước đầu năm và hoạt động khèn – pao là những nét tiêu biểu. Trình tự, lời lễ và vật dụng phải theo đúng người thực hành, địa phương và dòng họ.
Nguồn tham khảo
- Cục Di sản văn hóa – Tết Nào pê chầu của người Mông đen
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Tái hiện Tết Nào pê chầu