TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Tứ Phủ Công Đồng: Hệ thống các vị Thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Tứ Phủ Công Đồng là hệ thống thần linh trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể năm 2016. Hệ thống gồm bốn phủ: Thiên phủ (miền trời, sắc đỏ), Địa phủ (miền đất, sắc vàng), Thoải phủ (miền sông nước, sắc trắng) và Nhạc phủ (miền rừng núi, sắc xanh). Mỗi phủ có Thánh Mẫu cai quản cùng hệ thống Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Cô, Cậu phụng sự bên dưới, được thực hành thông qua nghi lễ hầu đồng.

Nguồn gốc và vị trí của Tứ Phủ trong Đạo Mẫu

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một trong những dòng chảy tâm linh bản địa lâu đời của người Việt, tôn vinh vai trò của người Mẹ như một biểu tượng che chở, sinh sôi và cai quản các cõi trong vũ trụ. Theo hồ sơ trình UNESCO công nhận Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là Di sản văn hóa phi vật thể năm 2016, hệ thống Tứ Phủ được xác định gồm bốn phủ: Thiên phủ, Địa phủ, Thoải phủ và Nhạc phủ. Đây là cách phân chia vũ trụ luận đặc trưng của Đạo Mẫu, trong đó mỗi phủ tương ứng với một miền không gian, một sắc màu biểu trưng và một hệ thống thần linh cai quản riêng.

Cách gọi "Tam phủ" và "Tứ phủ" đôi khi được dùng thay thế cho nhau trong dân gian, tùy theo vùng miền và bản điện thờ cụ thể. Về căn bản, Tam phủ nhấn mạnh ba miền chính là Thiên, Địa, Thoải, trong khi Tứ phủ bổ sung thêm Nhạc phủ - miền rừng núi, tạo thành một hệ thống trọn vẹn bao quát cả trời, đất, nước và rừng. Nhiều bản điện, đền phủ trên khắp cả nước hiện nay thờ phụng đầy đủ cả bốn phủ, phản ánh sự phát triển và mở rộng của tín ngưỡng qua các thời kỳ.

Thiên Phủ - Miền Trời và Thánh Mẫu Đệ Nhất

Thiên phủ là phủ đứng đầu trong hệ thống Tứ Phủ, tượng trưng cho miền trời, mang sắc đỏ. Theo truyền thống thực hành tại các đền phủ, vị Thánh Mẫu cai quản Thiên phủ được tôn xưng là Mẫu Đệ Nhất, đại diện cho quyền năng tối cao, bao trùm và soi rọi mọi miền còn lại. Trong tâm thức người thực hành Đạo Mẫu, sắc đỏ của Thiên phủ tượng trưng cho ánh sáng, sự sống và nguồn năng lượng nguyên thủy.

Các giá hầu liên quan đến Thiên phủ trong nghi lễ hầu đồng thường mang không khí trang nghiêm, tôn kính bậc nhất, thể hiện vị trí tối cao của phủ này trong toàn bộ hệ thống thần linh.

Địa Phủ - Miền Đất và Thánh Mẫu Đệ Nhị

Địa phủ tượng trưng cho miền đất, mang sắc vàng, do Mẫu Đệ Nhị cai quản theo cách gọi truyền thống. Đất đai trong quan niệm dân gian Việt Nam luôn gắn liền với sự nuôi dưỡng, mùa màng và cội nguồn sinh tồn của con người. Vì vậy, Địa phủ trong hệ thống Tứ Phủ mang ý nghĩa biểu trưng cho sự ổn định, che chở và ban phát của cải, mùa vụ.

Trong một số bản điện, Địa phủ còn được gắn với các vị thần liên quan đến rừng núi thấp và đồng bằng, tạo nên sự giao thoa nhất định với Nhạc phủ tùy theo cách phân chia của từng vùng miền.

Thoải Phủ - Miền Sông Nước và Thánh Mẫu Đệ Tam

Thoải phủ, đôi khi được viết là Thủy phủ, tượng trưng cho miền sông nước, mang sắc trắng. Vị Thánh Mẫu cai quản Thoải phủ được gọi là Mẫu Đệ Tam hay Mẫu Thoải. Trong đời sống tâm linh của cư dân vùng sông nước, Thoải phủ gắn liền với sự trong sạch, mềm mại nhưng cũng đầy quyền năng của nước - yếu tố vừa nuôi dưỡng vừa có thể biến hóa khôn lường.

Thoải phủ thường được thờ phụng đặc biệt tôn kính tại các đền phủ nằm gần sông, hồ, cửa biển, phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa tín ngưỡng và địa lý tự nhiên nơi cộng đồng cư trú.

Nhạc Phủ - Miền Rừng Núi và Thánh Mẫu Đệ Tứ

Nhạc phủ tượng trưng cho miền rừng núi, mang sắc xanh, do Mẫu Đệ Tứ hay Mẫu Thượng Ngàn cai quản. Đây là phủ gắn bó mật thiết với đời sống của các cộng đồng miền núi, nơi rừng núi vừa là nguồn sống vừa là không gian linh thiêng chứa đựng nhiều huyền tích.

Trong thực hành hầu đồng, các giá liên quan đến Nhạc phủ thường mang màu sắc rực rỡ, gắn với hình ảnh núi rừng, muông thú, thể hiện sự phóng khoáng và gần gũi thiên nhiên đặc trưng của phủ này.

Hệ thống Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Cô, Cậu

Bên dưới các vị Thánh Mẫu cai quản bốn phủ là một hệ thống thần linh phong phú, được phân cấp theo thứ bậc và chức năng phụng sự:

Sự phân cấp này tạo nên một cấu trúc thần linh có tổ chức chặt chẽ, phản ánh quan niệm về trật tự vũ trụ và xã hội trong tâm thức người Việt.

Nghi lễ hầu đồng - Con đường giao tiếp với Tứ Phủ

Theo ghi nhận của Cục Di sản văn hóa Việt Nam, nghi lễ hầu đồng là hình thức thực hành tín ngưỡng chính để giao tiếp với các vị thần trong hệ thống Tứ Phủ. Trong nghi lễ này, thanh đồng - người thực hành - sẽ lần lượt "hầu" các giá đồng tương ứng với từng vị thần trong hệ thống, từ Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà cho đến Ông Hoàng, Cô, Cậu.

Mỗi giá hầu đi kèm với trang phục, điệu múa, âm nhạc chầu văn và các nghi thức riêng biệt, được thực hiện theo trình tự nhất định phản ánh đúng thứ bậc và tính cách của từng vị thần. Đây không đơn thuần là một hình thức trình diễn nghệ thuật mà là phương thức tâm linh để tín đồ kết nối, cầu xin sự che chở và ban phước từ các vị thần trong hệ thống Tứ Phủ.

Ý nghĩa văn hóa và tâm linh của hệ thống Tứ Phủ

Hệ thống Tứ Phủ không chỉ là một sơ đồ phân cấp thần linh mà còn phản ánh một vũ trụ quan trọn vẹn của người Việt, trong đó bốn yếu tố trời, đất, nước, rừng núi được nhân cách hóa thành các vị thần có quyền năng và tính cách riêng biệt. Việc UNESCO công nhận tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là Di sản văn hóa phi vật thể năm 2016 đã khẳng định giá trị văn hóa sâu sắc và tính bền vững của hệ thống tín ngưỡng này trong đời sống tinh thần người Việt qua nhiều thế hệ.

Việc thực hành thờ Tứ Phủ tại các đền, phủ trên khắp cả nước, cùng với nghi lễ hầu đồng, cho thấy đây là một hệ thống tín ngưỡng sống động, được duy trì và tiếp nối liên tục, không chỉ mang giá trị tâm linh mà còn là di sản văn hóa cộng đồng cần được gìn giữ.

Tài liệu tham khảo