Tzolk’in K’an là gì và glyph ngày thứ tư của Maya?
Trả lời nhanh
Tzolk’in là hệ lịch kết hợp một chuỗi 20 tên ngày với một chuỗi 13 số. K’an là tên ngày thứ tư trong danh sách glyph ngày của Maya. Mỗi ngày được xác định bởi một tổ hợp số–glyph; theo NMAI, mọi tổ hợp như vậy chỉ lặp lại sau 260 ngày. Nguyên tắc của chu kỳ 260 ngày nằm ở sự kết hợp tuần tự giữa 20 tên ngày và 13 số.
Tzolk’in là gì?
Trong cách đọc Tzolk’in, một ngày không được nhận diện bằng một tên riêng đơn lẻ. Nó được ghi nhận qua hai thành phần đi cùng nhau: một số thuộc chuỗi 13 số và một glyph thuộc chuỗi 20 tên ngày. K’an tự nó chỉ cho biết tên của một vị trí trong chuỗi glyph; để xác định một ngày đầy đủ, cần đặt tên này cạnh số tương ứng.
Theo thông tin được kiểm chứng từ NMAI, phải sau 260 ngày thì đúng tổ hợp số–glyph ấy mới lặp lại. Trong phạm vi này, Tzolk’in có thể được hiểu qua cách các thành phần được ghép và vận hành theo thứ tự: K’an là tên ngày thứ tư, còn số đi kèm là phần cần thiết để xác định một ngày cụ thể trong chu kỳ.
K’an: tên ngày thứ tư
Điểm cần phân biệt là “K’an” chỉ phần tên, còn số đi kèm cho biết vị trí tương ứng trong chuỗi số. Hai thành phần này vận hành song song, nên cùng tên K’an có thể xuất hiện với những số khác nhau ở các thời điểm khác nhau. Ngược lại, một số riêng lẻ cũng chưa đủ để nhận diện ngày nếu thiếu tên glyph.
Theo cách mô tả của NMAI, chính tổ hợp số–glyph mới là đơn vị được lặp lại theo chu kỳ. Vì có 20 tên ngày và 13 số, các tên ngày được đọc trong quan hệ với chuỗi số; không phải tách rời. Việc gọi K’an là “tên ngày thứ tư” nói về thứ tự của glyph trong danh sách, không phải về ngày thứ tư của một tuần hay một tháng. Thứ tự này cũng không cung cấp thêm ý nghĩa cụ thể, đặc điểm, nghi lễ hoặc vận mệnh nào cho K’an.
Nguyên tắc chu kỳ 260 ngày
Chu kỳ 260 ngày hình thành từ hai nhịp đếm vận hành đồng thời. Nhịp thứ nhất đi qua 20 tên ngày theo thứ tự cố định; nhịp thứ hai lần lượt chạy qua 13 số rồi quay lại từ đầu. Mỗi bước trong lịch vì thế được ghi bằng một cặp gồm số và glyph; không phải chỉ bằng một thành phần riêng lẻ.
Sau khi toàn bộ các khả năng được đi qua, cặp xuất hiện ở một ngày nhất định mới được lặp lại đúng trong cùng trật tự. Mốc 260 ngày không chỉ là độ dài của một vòng đếm, mà là khoảng cần thiết để hai chuỗi cùng trở về một trạng thái kết hợp ban đầu. Nguyên tắc này giải thích vì sao một ngày trong Tzolk’in được nhận diện qua sự đồng thời của số và tên glyph, chứ không qua tên ngày hoặc con số tách rời.
Tài liệu tham khảo
- https://maya.nmai.si.edu/calendar/calendar-system
- https://www.famsi.org/research/calendrics/index.html
- https://research.famsi.org/montgomery_dictionary/daysigns.php
Ghi chú biên tập
Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày biên soạn, dịch và tổng hợp từ các nguồn tham khảo nêu trên.