TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Vai trò đội xòe trong trao truyền di sản

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Đội xòe là một thiết chế cộng đồng đóng vai trò trao truyền điệu xòe song song với gia đình và nhà trường. Theo hồ sơ được UNESCO công nhận, các đội múa (dance troupes) được liệt kê như một trong những môi trường chính thức để truyền dạy xòe Thái, bên cạnh việc học từ cha mẹ trong gia đình và giáo dục tại trường học. Điều này cho thấy đội xòe không chỉ là nơi biểu diễn mà còn là không gian thực hành, gìn giữ và chuyển giao kỹ năng múa qua các thế hệ trong cộng đồng người Thái.

Đội xòe là gì trong đời sống cộng đồng người Thái

Trong văn hóa Thái ở vùng Tây Bắc Việt Nam, đội xòe thường là một nhóm người được tổ chức trong bản, mường, hoặc theo dòng họ, cùng nhau luyện tập và biểu diễn các điệu xòe trong những dịp lễ hội, cưới hỏi, mừng nhà mới, hay các sự kiện cộng đồng khác. Đội xòe không mang tính chất một tổ chức hành chính cứng nhắc mà vận hành theo tinh thần tự nguyện, gắn kết bởi tình yêu với điệu múa và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc.

Khác với các loại hình nghệ thuật cá nhân, xòe mang tính tập thể rõ rệt. Một điệu xòe đẹp đòi hỏi sự đồng bộ giữa nhiều người múa, từ nhịp chân, động tác tay đến cách di chuyển đội hình. Chính vì tính chất tập thể này, đội xòe trở thành đơn vị tự nhiên và cần thiết để duy trì điệu múa qua thời gian, bởi một cá nhân đơn lẻ không thể tái hiện trọn vẹn tinh thần của xòe.

Vị trí của đội xòe trong hồ sơ UNESCO

Theo tư liệu được UNESCO ghi nhận khi công nhận nghệ thuật xòe Thái là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, các đội múa (dance troupes) được nêu tên như một trong những kênh truyền dạy chính thức của xòe, đứng cùng hàng với gia đình và nhà trường. Đây là một điểm đáng chú ý, bởi nó khẳng định rằng việc trao truyền xòe không chỉ diễn ra trong phạm vi huyết thống hay giáo dục học đường, mà còn được thực hiện một cách có tổ chức thông qua các nhóm cộng đồng chuyên biệt.

Việc UNESCO đặt đội xòe ngang hàng với gia đình và trường học trong cơ chế truyền dạy cho thấy tầm quan trọng của thiết chế này. Nếu gia đình là nơi trẻ em tiếp xúc đầu tiên với xòe qua quan sát người thân, và trường học là nơi hệ thống hóa kiến thức về văn hóa dân tộc, thì đội xòe chính là nơi thực hành sâu, nơi kỹ năng múa được rèn giũa liên tục và truyền từ người có kinh nghiệm sang người mới học.

Cơ chế trao truyền trong đội xòe diễn ra như thế nào

Trong thực hành truyền thống, việc học xòe qua đội múa thường mang tính truyền khẩu và truyền động tác trực tiếp. Người lớn tuổi hơn, hoặc người có kinh nghiệm lâu năm trong đội, sẽ hướng dẫn người mới thông qua việc làm mẫu, sửa từng động tác nhỏ, và để người học quan sát rồi bắt chước qua nhiều lần luyện tập. Đây là phương thức trao truyền phi văn bản, gắn liền với thân thể và trải nghiệm trực tiếp, khác biệt hoàn toàn với việc học qua sách vở hay tài liệu ghi chép.

Sự lặp lại và thực hành liên tục trong khuôn khổ đội xòe giúp các động tác múa được khắc sâu vào trí nhớ cơ thể của người học. Đồng thời, không khí sinh hoạt tập thể trong đội cũng tạo điều kiện để những câu chuyện, ý nghĩa văn hóa đằng sau từng điệu xòe được kể lại, giúp người học không chỉ biết múa mà còn hiểu được giá trị tinh thần của điệu múa mình đang thực hành.

Sự khác biệt giữa trao truyền qua gia đình, nhà trường và đội xòe

Ba môi trường trao truyền này, theo cách UNESCO liệt kê, có những đặc điểm và vai trò khác nhau nhưng bổ sung cho nhau. Gia đình thường là nơi khơi nguồn tình yêu với xòe từ khi còn nhỏ, thông qua việc trẻ em quan sát cha mẹ, ông bà tham gia các dịp lễ hội có múa xòe. Nhà trường đóng vai trò đưa xòe vào chương trình giáo dục chính thức, giúp thế hệ trẻ hiểu về nguồn gốc, ý nghĩa và giá trị văn hóa của điệu múa một cách có hệ thống.

Trong khi đó, đội xòe là nơi diễn ra quá trình rèn luyện kỹ năng thực tế, nơi người học được thực hành liên tục dưới sự hướng dẫn của những người có kinh nghiệm. Đây cũng là môi trường duy trì tính cộng đồng của xòe, bởi múa xòe vốn không phải nghệ thuật trình diễn cá nhân mà là hoạt động tập thể, cần sự phối hợp của nhiều người. Ba kênh trao truyền này không tách rời mà đan xen, hỗ trợ lẫn nhau trong việc gìn giữ di sản qua nhiều thế hệ.

Tính bền vững của thiết chế đội xòe qua thời gian

Một trong những lý do khiến đội xòe trở thành thiết chế trao truyền quan trọng và bền vững là tính linh hoạt của nó. Đội xòe không phụ thuộc vào một hệ thống giáo dục cố định hay khuôn khổ hành chính cứng nhắc, mà có thể tổ chức lại, tái lập ở bất kỳ bản làng nào có người yêu thích và mong muốn gìn giữ điệu múa. Điều này giúp xòe có khả năng lan tỏa và tồn tại ngay cả khi điều kiện xã hội thay đổi.

Ngoài ra, đội xòe còn đóng vai trò kết nối các thế hệ trong cùng một cộng đồng. Người già truyền dạy cho người trẻ, người trẻ sau này lại trở thành người truyền dạy cho thế hệ tiếp theo. Chu trình này lặp lại liên tục, tạo nên một dòng chảy trao truyền không đứt đoạn, giúp điệu xòe được bảo tồn không chỉ như một hình thức múa mà còn như một phần bản sắc văn hóa sống động của người Thái.

Ý nghĩa của việc công nhận đội xòe trong bối cảnh bảo tồn di sản

Việc UNESCO chính thức ghi nhận vai trò của đội xòe bên cạnh gia đình và nhà trường trong hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể mang ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn. Nó khẳng định rằng các thiết chế cộng đồng tự phát, không mang tính hành chính, vẫn có giá trị to lớn trong việc gìn giữ di sản văn hóa truyền thống, không kém phần quan trọng so với các kênh trao truyền chính thức khác.

Sự công nhận này cũng gợi mở hướng nhìn nhận về cách các cộng đồng dân tộc thiểu số tự tổ chức và duy trì bản sắc văn hóa của mình mà không nhất thiết phải dựa vào sự can thiệp từ bên ngoài. Đội xòe, với tư cách một thiết chế do chính cộng đồng hình thành và vận hành, là minh chứng cho sức sống nội tại của văn hóa Thái trong việc tự bảo vệ và truyền lại những giá trị quý báu của mình cho các thế hệ mai sau.

Tài liệu tham khảo