TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Xòe trong lễ hội bản mường: Không gian cộng đồng của người Thái

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Xòe trong lễ hội bản mường là hình thức múa vòng tập thể được thực hành trực tiếp tại các lễ hội làng bản và sự kiện cộng đồng, không giới hạn trong phạm vi biểu diễn sân khấu chuyên nghiệp. Đây là hoạt động mà mọi thành viên trong bản, không phân biệt tuổi tác hay vị trí xã hội, cùng nắm tay nhau tạo thành vòng tròn quanh không gian trung tâm của lễ hội, thể hiện tinh thần gắn kết và chia sẻ chung của cộng đồng người Thái.

Xòe là gì trong đời sống người Thái

Xòe là một loại hình múa dân gian đặc trưng của người Thái, được thực hành rộng rãi tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, đặc biệt tại các khu vực Tây Bắc như Điện Biên, Sơn La, Yên Bái, Lai Châu. Theo tư liệu được UNESCO ghi nhận, xòe không đơn thuần là một điệu múa mang tính trình diễn mà là một thực hành văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần và các sinh hoạt cộng đồng của người Thái qua nhiều thế hệ.

Trong hệ quy chiếu văn hóa dân gian, xòe được xem như biểu tượng của sự đoàn kết, của vòng tròn không có điểm đầu điểm cuối, tượng trưng cho sự tiếp nối bền vững của cộng đồng bản mường. Người tham gia xòe không đứng ngoài quan sát mà bước vào vòng múa, trở thành một phần của không gian chung đang được tạo dựng.

Không gian bản mường và vai trò của xòe

Bản mường là đơn vị cư trú truyền thống của người Thái, nơi các gia đình sinh sống gắn bó với nhau qua nhiều thế hệ, chia sẻ chung nguồn nước, đất đai canh tác và các nghi lễ mùa vụ. Trong không gian này, lễ hội bản mường đóng vai trò như những dịp để cả cộng đồng tụ họp, không chỉ để thực hiện các nghi thức tín ngưỡng mà còn để củng cố mối liên kết xã hội.

Theo trích dẫn đã được đối chiếu từ nguồn UNESCO, xòe được thực hành tại các lễ hội làng bản (village festivals) và sự kiện cộng đồng (community events), thay vì chỉ xuất hiện trên sân khấu chuyên nghiệp. Điều này cho thấy bản chất của xòe gắn liền với đời sống thực tế của cộng đồng, nơi ranh giới giữa người biểu diễn và người xem gần như không tồn tại. Bất kỳ ai có mặt trong lễ hội đều có thể tham gia vào vòng xòe.

Xòe diễn ra khi nào trong chu kỳ lễ hội

Trong đời sống bản mường, các dịp lễ hội thường gắn với chu kỳ nông nghiệp và các mốc thời gian quan trọng trong năm. Xòe thường xuất hiện vào những thời điểm cộng đồng tụ họp đông đủ nhất: lễ mừng lúa mới, lễ hội đầu xuân, các nghi lễ cầu mùa, hoặc những dịp mừng nhà mới, đám cưới có sự tham gia của cả bản.

Trong những dịp này, xòe không phải là tiết mục được sắp xếp cố định vào một thời điểm nhất định trong chương trình lễ hội, mà thường diễn ra một cách tự nhiên khi không khí cộng đồng đã đủ ấm áp, khi tiếng chiêng, tiếng trống đã vang lên và mọi người sẵn sàng bước vào vòng múa. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với các hình thức trình diễn được lên kịch bản chặt chẽ.

Cách thức tổ chức vòng xòe trong lễ hội

Về mặt hình thức, xòe thường được tổ chức quanh một điểm trung tâm của không gian lễ hội, có thể là đống lửa, cây nêu, hoặc khu vực đặt các lễ vật cúng tế. Người tham gia nắm tay nhau tạo thành vòng tròn, di chuyển theo nhịp điệu chung, với các bước chân và động tác tay được lặp lại theo mô-típ truyền thống.

Không có sự phân định rõ ràng giữa người dẫn dắt và người theo sau trong xòe cộng đồng. Mọi người bước vào vòng theo tinh thần tự nguyện, và vòng xòe có thể mở rộng liên tục khi có thêm người tham gia. Tính chất mở này phản ánh đặc trưng của một thực hành cộng đồng, nơi không gian lễ hội thuộc về tất cả mọi người trong bản, không dành riêng cho một nhóm biểu diễn được chọn lọc.

Phân biệt xòe cộng đồng và xòe trình diễn

Trong thực tế đời sống văn hóa Thái, xòe tồn tại ở nhiều hình thức và mức độ khác nhau. Bên cạnh xòe được thực hành tự nhiên tại các lễ hội bản mường, còn có những hình thức xòe được dàn dựng công phu hơn để trình diễn trong các sự kiện văn hóa, liên hoan nghệ thuật hoặc phục vụ khách tham quan.

Tuy nhiên, theo hệ quy chiếu văn hóa dân gian và tư liệu đã được ghi nhận, gốc rễ và ý nghĩa cốt lõi của xòe nằm ở thực hành cộng đồng tại lễ hội làng bản, chứ không phải ở phiên bản trình diễn trên sân khấu. Xòe trình diễn có thể giữ lại hình thức bên ngoài của các động tác múa, nhưng tinh thần tham gia tự nguyện, tính mở và sự gắn kết cộng đồng vốn là bản chất của xòe truyền thống thường khó tái hiện đầy đủ trong bối cảnh sân khấu hóa.

Ý nghĩa cộng đồng của xòe trong đời sống bản mường

Xòe không chỉ là một hoạt động giải trí đơn thuần mà mang ý nghĩa gắn kết sâu sắc trong đời sống xã hội của người Thái. Khi cả bản cùng tham gia vào một vòng xòe, ranh giới giữa các gia đình, các thế hệ tạm thời được xóa nhòa, thay vào đó là cảm giác thuộc về một cộng đồng chung.

Trong nhiều dịp lễ hội, xòe còn đóng vai trò như một nghi thức mang tính biểu tượng, đánh dấu sự khởi đầu hoặc kết thúc của một giai đoạn quan trọng trong đời sống cộng đồng, chẳng hạn như sau khi hoàn thành mùa vụ hoặc trước khi bước vào một chu kỳ canh tác mới. Vòng tròn của xòe, với đặc tính không có điểm đầu điểm cuối, được xem như hình ảnh tượng trưng cho sự tiếp nối và bền vững của bản mường qua các thế hệ.

Sự tiếp nối của xòe trong đời sống hiện nay

Dù xã hội có nhiều thay đổi, xòe vẫn được duy trì như một phần không thể thiếu trong các lễ hội bản mường của người Thái ở nhiều địa phương. Việc thực hành xòe tại các sự kiện cộng đồng, thay vì chỉ giới hạn trong không gian trình diễn chuyên nghiệp, cho thấy sức sống bền bỉ của loại hình văn hóa này trong đời sống thực tế.

Đối với những ai quan tâm tìm hiểu về xòe, việc phân biệt rõ giữa xòe cộng đồng gắn với không gian lễ hội bản mường và xòe trình diễn trên sân khấu là điều quan trọng để hiểu đúng bản chất và giá trị văn hóa nguyên gốc của thực hành này. Xòe, xét đến cùng, là câu chuyện về sự gắn kết của con người trong một không gian chung, được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ tại các bản mường vùng cao Tây Bắc.

Tài liệu tham khảo