TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Ý nghĩa các loại đồ thờ trong điện thờ Mẫu: Từ bài vị đến pháp khí hầu đồng

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Đồ thờ trong điện Mẫu gồm ba nhóm chính: đồ thờ tự (bài vị, ngai, khám, tượng), đồ tế khí (bát hương, đèn, mâm bồng, lọ hoa) và pháp khí hầu đồng (khăn chầu, áo ngự, quạt, kiếm, hèo, gương). Mỗi loại mang một chức năng và ý nghĩa riêng trong việc thỉnh, an vị và giao tiếp với các vị Thánh theo hệ thống Tam Phủ - Tứ Phủ, không thể tùy tiện thay thế hay bố trí sai lệch.

Cấu trúc điện thờ Mẫu và vị trí các loại đồ thờ

Điện thờ Mẫu, dù là điện tư gia hay đền phủ lớn, đều được sắp đặt theo một trật tự tôn ti phản ánh thứ bậc trong hệ thống Tam Phủ - Tứ Phủ. Ở vị trí cao nhất, trang trọng nhất thường là nơi thờ Mẫu Thượng Thiên (Phủ Trời), tiếp đến là các hàng Mẫu khác, Ngũ Vị Tôn Ông, hàng Chầu, hàng Quan, ông Hoàng, Cô, Cậu... Vị trí đặt đồ thờ không phải ngẫu nhiên mà tuân theo nguyên tắc "trên trước dưới sau, trong trước ngoài sau", nghĩa là các vị có ngôi thứ cao được an vị ở lớp trong cùng, cao nhất, các vị thấp hơn dần ra ngoài.

Chính vì cấu trúc thứ bậc này mà đồ thờ trong điện Mẫu cũng được phân theo từng lớp, từng loại tương ứng với từng hàng Thánh, không phải một bộ đồ thờ chung chung cho cả điện.

Bài vị và ý nghĩa của việc an vị danh hiệu

Bài vị là một trong những vật thờ cổ xưa và trang nghiêm nhất, dùng để ghi danh hiệu, tôn hiệu của vị Thánh được thờ phụng tại một vị trí cụ thể trong điện. Về mặt truyền thống, bài vị được xem như nơi "an vị" tinh thần, là điểm quy tụ để người hành lễ hướng tâm khi khấn nguyện, dâng lễ.

Khác với tượng thờ mang hình tướng cụ thể, bài vị thiên về tính biểu tượng, trang trọng bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm khắc ghi tôn hiệu. Trong nhiều điện thờ tư gia hoặc những nơi chưa có điều kiện tạc tượng, bài vị được dùng thay thế và vẫn được xem là đầy đủ ý nghĩa tôn nghiêm, miễn là việc an vị được thực hiện đúng nghi thức truyền thống của từng hệ phái.

Ngai, khám và tượng thờ - nơi ngự của các vị Thánh

Ngai thờ là vật dụng mô phỏng hình dáng chiếc ghế, ngôi vị dành cho Thánh ngự, thường được đặt ở vị trí cao nhất, phía sau cùng của ban thờ, tượng trưng cho quyền uy và sự tôn kính tuyệt đối. Khám thờ là loại tủ nhỏ có cửa, dùng để đặt bài vị hoặc tượng nhỏ bên trong, có tác dụng bảo vệ và tăng thêm tính kín đáo, linh thiêng cho đối tượng thờ tự.

Tượng thờ trong điện Mẫu thường được tạc theo hình tướng nữ thần khoác xiêm y truyền thống, mỗi màu sắc trang phục tượng ứng với một trong bốn phủ: Mẫu Thượng Thiên trang phục màu đỏ (ứng với Thiên phủ), Mẫu Thượng Ngàn trang phục màu xanh (Nhạc phủ), Mẫu Thoải trang phục màu trắng (Thoải phủ), Mẫu Địa trang phục màu vàng (Địa phủ). Việc bài trí tượng theo đúng màu sắc và vị trí không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn phản ánh trật tự vũ trụ luận trong tín ngưỡng thờ Mẫu.

Đồ tế khí: bát hương, đèn, mâm bồng và các vật phẩm thường dùng

Nhóm đồ tế khí là những vật dụng phục vụ trực tiếp cho việc hành lễ hằng ngày, bao gồm bát hương (nơi cắm hương dâng lên các vị Thánh), đèn thờ hoặc nến (tượng trưng cho ánh sáng dẫn đường, xua tan u tối), mâm bồng (dùng bày hoa quả, phẩm vật), lọ hoa, chén nước, đài rượu...

Trong đó, bát hương giữ vai trò trung tâm, được xem là nơi kết nối giữa cõi trần và cõi linh thiêng. Việc bốc bát hương, an vị bát hương tại điện Mẫu thường được thực hiện bởi người có căn cơ, am hiểu nghi lễ, không tùy tiện tự ý thực hiện để tránh phạm vào những điều kiêng kỵ truyền thống.

Mâm bồng và các vật phẩm dâng cúng được sắp xếp theo nguyên tắc "tứ thời bát tiết", nghĩa là tùy theo mùa, theo dịp lễ mà phẩm vật có sự thay đổi cho phù hợp, song vẫn giữ nguyên tắc trang nghiêm, sạch sẽ, tinh khiết.

Pháp khí hầu đồng: khăn chầu, áo ngự và các vật dụng trong nghi lễ lên đồng

Khác với đồ thờ tĩnh tại, pháp khí hầu đồng là nhóm vật dụng động, gắn liền trực tiếp với nghi lễ hầu đồng - một trong những thực hành nghi lễ trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu. Theo hồ sơ đệ trình UNESCO năm 2016 về "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt", các yếu tố nghi lễ đi kèm thực hành này bao gồm trang phục và pháp khí hầu đồng, phản ánh tính đặc trưng và không thể tách rời của nhóm đồ vật này trong toàn bộ hệ thống nghi lễ.

Pháp khí hầu đồng thường gồm những loại chính sau:

Mỗi pháp khí không được sử dụng tùy tiện mà phải đi kèm đúng giá đồng, đúng thứ tự thỉnh Thánh giáng theo truyền thống của từng bản đền, từng dòng thanh đồng kế thừa.

Sự khác biệt giữa các hệ phái trong cách bài trí đồ thờ

Trong thực tế, không phải mọi điện thờ Mẫu đều có cách bài trí hoàn toàn giống nhau. Tùy theo vùng miền, tùy theo dòng truyền thừa (có nơi theo lối Bắc Bộ cổ truyền, có nơi pha trộn thêm yếu tố thờ Đức Thánh Trần, thờ các vị anh hùng dân tộc được phối thờ), số lượng và cách sắp xếp đồ thờ, pháp khí có thể có những dị biệt nhất định.

Tuy nhiên, điểm chung xuyên suốt là tất cả đều tôn trọng nguyên tắc thứ bậc Tam Phủ - Tứ Phủ, tôn trọng sự trang nghiêm và tính biểu tượng của từng loại đồ thờ. Sự đa dạng này không làm giảm đi tính thống nhất về cốt lõi tín ngưỡng, mà ngược lại phản ánh sức sống bền bỉ của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu qua nhiều thế hệ, nhiều địa phương khác nhau.

Đồ thờ cổ và giá trị lưu giữ trong các bảo tàng

Ngoài những đồ thờ đang được sử dụng trong đời sống tín ngưỡng hiện tại, một số hiện vật đồ thờ truyền thống liên quan đến tín ngưỡng dân gian Việt Nam, trong đó có tín ngưỡng thờ Mẫu, hiện đang được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ. Đây là những hiện vật mang giá trị tư liệu, giúp người quan tâm có cái nhìn cụ thể hơn về hình dáng, chất liệu và cách chế tác đồ thờ qua các thời kỳ, bên cạnh những gì đang được thực hành trong đời sống tín ngưỡng đương đại.

Việc tồn tại song song giữa đồ thờ đang được sử dụng trong sinh hoạt tín ngưỡng và đồ thờ được lưu giữ, bảo tồn tại các thiết chế văn hóa cho thấy tính liên tục và giá trị bền vững của hệ thống đồ thờ trong tín ngưỡng thờ Mẫu qua thời gian.

Một số lưu ý khi bài trí và gìn giữ đồ thờ tại điện Mẫu

Người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, dù ở vai trò thủ nhang, đồng thầy hay con nhang đệ tử, khi bài trí và gìn giữ đồ thờ thường tuân theo một số nguyên tắc truyền thống được truyền lại qua nhiều thế hệ. Đồ thờ cần được giữ gìn sạch sẽ, trang nghiêm, không để bụi bặm, hư hỏng kéo dài. Việc thay mới, tu sửa đồ thờ, đặc biệt là bài vị, tượng thờ, thường được thực hiện vào những thời điểm được xem là phù hợp trong năm và có nghi thức xin phép, báo cáo trước khi tiến hành.

Pháp khí hầu đồng, sau khi sử dụng trong các buổi lên đồng, cũng được cất giữ cẩn thận, không để lẫn lộn tùy tiện với các vật dụng sinh hoạt thông thường khác, nhằm giữ gìn tính linh thiêng vốn có của từng món đồ.

Tài liệu tham khảo