TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Tượng Trong Kinh Dịch: Cách Đọc Hiểu Ý Nghĩa Biểu Tượng Của Bát Quái

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Tượng trong Kinh Dịch là hệ thống hình ảnh tự nhiên gắn với từng quái, được ghi lại chủ yếu trong Thuyết Quái truyện: Càn là trời, Khôn là đất, Chấn là sấm, Tốn là gió, Khảm là nước, Ly là lửa, Cấn là núi, Đoài là đầm. Muốn đọc Tượng đúng cách, người học cần nắm ba lớp nghĩa gắn với mỗi quái: vật tượng tự nhiên, tính chất vận động, và vị trí trong gia đình biểu tượng (cha, mẹ, con trai, con gái). Ba lớp này phối hợp mới cho ra cách luận khi quẻ được lập trong bói toán hay nghiên cứu Dịch lý.

Tượng là gì trong hệ thống Kinh Dịch

Trong tư duy Dịch học, "Tượng" không phải là hình vẽ minh họa đơn thuần mà là phương thức mà bậc thánh nhân xưa dùng để nắm bắt quy luật biến hóa của trời đất thông qua các biểu tượng cụ thể, dễ quan sát. Thay vì diễn đạt bằng khái niệm trừu tượng, Kinh Dịch chọn cách gán mỗi quái với một hiện tượng tự nhiên quen thuộc, để từ đó con người có thể suy ra tính chất, chiều hướng vận động, và mối quan hệ giữa các quái với nhau.

Theo văn bản cổ được lưu tại kho dữ liệu Ctext.org, cụ thể là Thuyết Quái truyện, đây chính là văn bản nền tảng giải thích một cách hệ thống ý nghĩa tượng trưng của Bát Quái. Thuyết Quái truyện không chỉ liệt kê tượng tự nhiên mà còn mở rộng sang tượng về thân thể, về loài vật, về phương vị, tạo thành một mạng lưới liên tưởng rất phong phú cho mỗi quái.

Tám tượng cơ bản của Bát Quái theo Thuyết Quái truyện

Dữ kiện được Ctext.org lưu giữ cho thấy rõ Càn tượng trưng cho trời, Khôn tượng trưng cho đất - đây là cặp quái nền tảng nhất, đại diện cho hai cực âm dương gốc trong toàn bộ hệ thống Dịch. Từ cặp gốc này, sáu quái còn lại được sinh ra theo nguyên lý giao thoa âm dương giữa Càn và Khôn.

Chấn mang tượng sấm, biểu thị sự chấn động, khởi phát đột ngột. Tốn mang tượng gió, biểu thị sự thâm nhập nhẹ nhàng nhưng lan tỏa khắp nơi. Khảm mang tượng nước, biểu thị hiểm nguy chảy trong lòng đất, kiên trì không ngừng. Ly mang tượng lửa, biểu thị sự sáng tỏ, bám vào vật khác để tồn tại. Cấn mang tượng núi, biểu thị sự dừng lại, tĩnh lặng, vững chãi. Đoài mang tượng đầm, biểu thị sự vui vẻ, hòa duyệt, chảy tràn ra ngoài.

Tám tượng này không đứng độc lập mà tạo thành một vòng tuần hoàn biến hóa: trời đất sinh ra sấm gió, sấm gió tương tác với nước lửa, nước lửa dẫn đến núi đầm - tất cả phản ánh chu trình vận động không ngừng của vạn vật theo quan niệm Dịch học.

Tượng gia đình: quan hệ cha mẹ con cái giữa các quái

Bên cạnh tượng tự nhiên, truyền thống Dịch học còn phát triển thêm lớp nghĩa về quan hệ gia đình cho Bát Quái, giúp người học dễ nhớ và dễ liên hệ khi luận đoán. Theo cách sắp xếp này, Càn được xem là cha, Khôn được xem là mẹ. Sáu quái còn lại lần lượt là con trai và con gái, được phân theo thứ tự sinh ra từ sự giao thoa giữa hào dương của Càn và hào âm của Khôn.

Chấn là trưởng nam, Khảm là trung nam, Cấn là thiếu nam. Tốn là trưởng nữ, Ly là trung nữ, Đoài là thiếu nữ. Cách phân loại này không chỉ mang tính hình thức mà còn ẩn chứa logic về vị trí hào biến trong mỗi quái - hào dương hay âm nằm ở vị trí thứ nhất, thứ nhì hay thứ ba của quái sẽ quyết định quái đó thuộc về nam hay nữ, và thuộc hàng trưởng, trung hay thiếu.

Lớp nghĩa gia đình này thường được vận dụng trong việc luận đoán các vấn đề liên quan đến quan hệ huyết thống, thứ bậc trong gia tộc, hoặc khi cần xác định vai trò của từng người trong một tình huống được quẻ mô tả.

Tượng về thân thể và các bộ phận cơ thể

Một lớp Tượng khác cũng được ghi nhận trong truyền thống Dịch học là sự tương ứng giữa Bát Quái với các bộ phận cơ thể con người. Càn tượng trưng cho đầu, phần cao nhất và chủ đạo. Khôn tượng trưng cho bụng, nơi chứa đựng và nuôi dưỡng. Chấn tượng trưng cho chân, biểu thị sự chuyển động khởi đầu. Tốn tượng trưng cho đùi, nơi truyền lực vận động. Khảm tượng trưng cho tai, cơ quan cảm nhận âm thanh trong tối. Ly tượng trưng cho mắt, cơ quan cảm nhận ánh sáng. Cấn tượng trưng cho tay, biểu thị sự nắm giữ, dừng lại. Đoài tượng trưng cho miệng, biểu thị sự giao tiếp, vui vẻ.

Lớp tượng thân thể này thường được các trường phái Dịch học vận dụng khi luận đoán về sức khỏe, hoặc khi cần diễn giải hình ảnh cụ thể xuất hiện trong quẻ liên quan đến con người.

Tượng về loài vật gắn với từng quái

Ngoài tượng tự nhiên và tượng thân thể, Bát Quái còn được gán với các loài vật cụ thể, tạo thêm một tầng liên tưởng sinh động cho người học Dịch. Càn tượng trưng cho ngựa, loài vật khỏe mạnh, bền bỉ, tượng trưng cho sức mạnh vận hành không ngừng nghỉ của trời. Khôn tượng trưng cho bò, loài vật hiền lành, chịu đựng, tượng trưng cho đức tính nhu thuận của đất.

Chấn tượng trưng cho rồng, loài vật biểu thị sự vươn lên đột ngột, mạnh mẽ. Tốn tượng trưng cho gà, loài vật gắn với sự báo hiệu, linh hoạt. Khảm tượng trưng cho lợn, loài vật gắn với nước và sự ẩn giấu. Ly tượng trưng cho trĩ, loài chim có bộ lông sặc sỡ, biểu thị vẻ đẹp và sự sáng rõ. Cấn tượng trưng cho chó, loài vật canh giữ, biết dừng đúng lúc. Đoài tượng trưng cho dê, loài vật gắn với sự vui vẻ, hòa hợp bầy đàn.

Cách vận dụng Tượng khi đọc một quẻ Dịch cụ thể

Khi một quẻ được lập ra, dù trong nghiên cứu Dịch lý hay trong thực hành bói toán, người đọc cần phối hợp cả ba lớp Tượng đã trình bày ở trên để có được cách luận đầy đủ và sâu sắc. Trước hết, cần xác định quái thượng và quái hạ tạo thành quẻ, từ đó xem xét tượng tự nhiên của từng quái để hình dung bối cảnh tổng thể mà quẻ mô tả - ví dụ quẻ có Càn ở trên, Khôn ở dưới sẽ mang hình ảnh trời đất giao hòa, khí dương đi xuống, khí âm đi lên.

Sau khi nắm được bối cảnh tự nhiên, người đọc có thể vận dụng thêm tượng gia đình để xác định vai trò của các nhân vật liên quan trong tình huống được hỏi, hoặc vận dụng tượng thân thể khi câu hỏi liên quan đến sức khỏe, hoặc tượng loài vật khi cần một hình ảnh cụ thể, sinh động để giải thích cho người xem quẻ.

Điều quan trọng trong truyền thống Dịch học là các lớp Tượng này không mâu thuẫn nhau mà bổ sung cho nhau, tạo thành một hệ thống liên tưởng đa chiều giúp người đọc Dịch không bị bó buộc vào một cách hiểu duy nhất, mà có thể linh hoạt vận dụng tùy theo bối cảnh câu hỏi.

Tượng Bát Quái trong nghệ thuật và hiện vật cổ

Ý nghĩa biểu tượng của Bát Quái không chỉ tồn tại trong văn bản mà còn được thể hiện rộng rãi trong nghệ thuật và đồ vật cổ Trung Hoa qua nhiều thế kỷ. Theo dữ kiện được ghi nhận tại Bảo tàng Metropolitan (Met Museum), bảo tàng này lưu giữ nhiều hiện vật minh họa các biểu tượng Bát Quái, xuất hiện trên gương đồng, đồ gốm, trang phục nghi lễ và các vật phẩm trang trí khác.

Sự hiện diện của Bát Quái trong các hiện vật này cho thấy hệ thống Tượng không chỉ dừng lại ở phạm vi lý thuyết mà đã thấm sâu vào đời sống văn hóa, được sử dụng như một ngôn ngữ hình ảnh phổ quát để biểu đạt quan niệm về vũ trụ, về sự hài hòa âm dương trong nhiều bối cảnh khác nhau, từ vật dụng sinh hoạt đến các món đồ mang tính lễ nghi.

Phân biệt cách diễn giải giữa các trường phái Dịch học

Cần lưu ý rằng dù tượng gốc của Bát Quái được ghi nhận khá thống nhất trong Thuyết Quái truyện, cách vận dụng và mở rộng ý nghĩa Tượng lại có sự khác biệt giữa các trường phái Dịch học qua các thời kỳ. Một số trường phái nhấn mạnh vào tượng tự nhiên khi luận đoán về thời tiết, mùa vụ, phương hướng. Một số trường phái khác lại phát triển sâu hơn lớp tượng gia đình và thân thể để phục vụ cho việc luận đoán các vấn đề nhân sự, sức khỏe trong đời sống hàng ngày.

Sự khác biệt này không phải là mâu thuẫn mà phản ánh tính đa dạng trong cách tiếp cận Kinh Dịch của hậu thế, mỗi trường phái chọn nhấn mạnh một khía cạnh Tượng phù hợp với mục đích ứng dụng của mình, trong khi vẫn dựa trên cùng một hệ thống Tượng gốc đã được ghi lại từ Thuyết Quái truyện.

Tài liệu tham khảo