TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Bản hội trong tín ngưỡng Thờ Mẫu là gì?

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Bản hội là tên gọi chỉ nhóm những người cùng chung niềm tin, cùng gắn bó và thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ theo một truyền thống, một đồng thầy hoặc một điện thờ nhất định. Đây không phải một tổ chức tôn giáo có cấp bậc thống nhất trên toàn quốc, mà là mạng lưới cộng đồng tự nhiên hình thành qua quá trình cùng tham gia nghi lễ, lễ hội, cùng học hỏi và trao truyền tri thức thực hành như hầu đồng, trang phục, âm nhạc chầu văn.

Khái niệm bản hội theo tư liệu di sản

Theo mô tả của Cục Di sản văn hóa, những chủ thể văn hóa có chung niềm tin trong tín ngưỡng Thờ Mẫu thường gắn bó với nhau thành các bản hội, cùng thực hành nghi lễ và tham gia lễ hội chung. Cách hiểu này cho thấy bản hội không phải một khái niệm trừu tượng mà là thực thể xã hội có thật, hình thành từ nhu cầu thực hành tín ngưỡng của cộng đồng người theo Đạo Mẫu.

Mỗi bản hội thường xoay quanh một nhân vật trung tâm, phổ biến nhất là một đồng thầy có kinh nghiệm lâu năm trong nghề hầu đồng. Những người mới nhập môn, các thanh đồng, cung văn, và người hầu cận sẽ tập hợp quanh đồng thầy này để học hỏi cách thức hành lễ, cách sắm sửa lễ vật, cách ứng xử trong không gian tâm linh.

Vai trò của bản hội trong đời sống tín ngưỡng

Bản hội đóng vai trò như một đơn vị tổ chức nhỏ, giúp duy trì tính liên tục của thực hành tín ngưỡng qua nhiều thế hệ. Khi một buổi hầu đồng diễn ra, không chỉ có thanh đồng chính mà còn cần sự phối hợp của nhiều người khác trong bản hội: người phụ trách trang phục, người lo hương án, người hát chầu văn, người đàn organ hoặc đàn nguyệt.

Sự phối hợp này không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn phản ánh tinh thần cộng đồng sâu sắc trong tín ngưỡng Thờ Mẫu. Người trong bản hội thường xuyên gặp gỡ nhau tại các dịp lễ hội lớn như lễ hội Phủ Dầy, tham gia hầu đồng tại các đền phủ khác nhau, từ đó tạo nên mối quan hệ gắn bó lâu dài vượt ra ngoài phạm vi một buổi lễ đơn lẻ.

Bản hội và việc trao truyền tri thức thực hành

Một trong những chức năng quan trọng nhất của bản hội là trao truyền tri thức. Theo tư liệu di sản, bản hội góp phần lưu giữ và truyền lại tri thức về trang phục, âm nhạc và quy tắc thực hành thông qua chính mối quan hệ cộng đồng, chứ không phải qua văn bản chính thức hay trường lớp đào tạo.

Người mới tham gia bản hội thường học bằng cách quan sát, thực hành trực tiếp và được người đi trước chỉ dẫn tận tay. Cách trang phục mỗi giá đồng cần chuẩn bị ra sao, thứ tự các giá hầu trong một buổi lễ, cách hát và đệm nhạc chầu văn phù hợp với từng vị thánh đều được truyền lại theo phương thức truyền khẩu và thực hành trực tiếp trong lòng bản hội.

Chính vì phương thức trao truyền này mà mỗi bản hội, dù cùng thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu, có thể có những biến thể nhỏ trong cách thức tổ chức nghi lễ, phong cách trang phục hay lối hát chầu văn, tùy theo truyền thống mà đồng thầy đứng đầu bản hội đã được học và truyền lại.

Tính chất phi tập trung của tổ chức bản hội

Một điểm cần làm rõ là bản hội không phải một cấp giáo hội thống nhất trên toàn quốc. Không có một cơ quan trung ương nào quản lý hay quy định thống nhất cách tổ chức các bản hội. Tên gọi, quy mô, cách thức vận hành của mỗi bản hội có thể khác nhau tùy theo vùng miền và truyền thống địa phương.

Tại một số nơi, thuật ngữ "bản hội" được dùng phổ biến để chỉ nhóm người quanh một đồng thầy nhất định. Ở nơi khác, có thể xuất hiện những cách gọi khác tương tự về bản chất nhưng khác về tên gọi. Tính đa dạng này phản ánh đặc trưng của tín ngưỡng dân gian nói chung: không có một chuẩn mực cứng nhắc áp đặt từ trên xuống, mà phát triển tự nhiên theo truyền thống địa phương và sự tiếp nối giữa các thế hệ thực hành.

Việc UNESCO ghi danh Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cũng công nhận tính chất cộng đồng và đa dạng này, nhấn mạnh vai trò của các nhóm thực hành phân tán khắp các vùng miền trong việc duy trì sức sống cho tín ngưỡng qua nhiều thế hệ.

Mối quan hệ giữa bản hội và đồng thầy

Trong nhiều truyền thống thực hành, đồng thầy giữ vai trò trung tâm của bản hội. Đây là người có kinh nghiệm hầu đồng lâu năm, thường đã trải qua nhiều nghi lễ quan trọng và được cộng đồng công nhận về mặt uy tín trong thực hành tín ngưỡng.

Người mới bắt đầu con đường hầu đồng, thường được gọi là con nhang đệ tử, sẽ tìm đến một đồng thầy phù hợp để xin gia nhập bản hội. Mối quan hệ giữa đồng thầy và các thành viên trong bản hội không đơn thuần là quan hệ thầy trò theo nghĩa học thuật, mà mang tính chất gắn bó tâm linh, kéo dài qua nhiều năm tháng và nhiều nghi lễ chung.

Sự gắn bó này giúp duy trì tính ổn định cho bản hội, đồng thời cũng là cơ chế để những giá trị văn hóa, nghi thức truyền thống được giữ gìn nguyên vẹn qua thời gian, thay vì bị mai một hay biến dạng do thiếu người kế thừa.

Bản hội trong bối cảnh lễ hội và sinh hoạt cộng đồng

Ngoài các buổi hầu đồng riêng lẻ, bản hội còn thể hiện vai trò rõ nét trong các dịp lễ hội lớn liên quan đến tín ngưỡng Thờ Mẫu. Vào những dịp lễ hội tại các đền, phủ nổi tiếng, nhiều bản hội từ các địa phương khác nhau cùng quy tụ, tạo nên không khí sinh hoạt cộng đồng sôi động và mang đậm bản sắc văn hóa dân gian.

Đây cũng là dịp để các bản hội giao lưu, học hỏi lẫn nhau, dù mỗi bản hội vẫn giữ được bản sắc riêng theo truyền thống của mình. Sự hiện diện đông đảo của nhiều bản hội trong các lễ hội lớn góp phần khẳng định sức sống bền bỉ của tín ngưỡng Thờ Mẫu trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt, đúng như tinh thần mà hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể đã ghi nhận.

Tài liệu tham khảo