TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - Tứ phủ: Hệ thống thần điện và ý nghĩa văn hóa

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - Tứ phủ là hệ thống tín ngưỡng dân gian Việt Nam tôn thờ các vị Thánh Mẫu cai quản Thiên phủ, Địa phủ, Thoải phủ (và Nhạc phủ trong hệ Tứ phủ), cùng hệ thống Quan lớn, Chầu bà, ông Hoàng, cô, cậu bên dưới. Năm 2016, UNESCO công nhận Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tại Việt Nam, Cục Di sản văn hóa thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch là cơ quan quản lý nhà nước theo dõi công tác bảo tồn di sản này.

Nguồn gốc và bối cảnh hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một hình thức tín ngưỡng bản địa lâu đời của người Việt, gắn liền với tục thờ nữ thần tự nhiên có từ thời kỳ nông nghiệp lúa nước. Theo dòng thời gian, tín ngưỡng này tiếp nhận thêm ảnh hưởng từ Đạo giáo và tín ngưỡng thờ các nhân vật lịch sử được thần thánh hóa, dần hình thành nên hệ thống thần điện có tổ chức chặt chẽ mang tên Tam phủ, sau mở rộng thành Tứ phủ.

Trong quan niệm dân gian, Mẫu không phải là một nhân vật lịch sử đơn lẻ mà là biểu tượng của quyền năng sáng tạo, che chở, ban phát phúc lộc cho con người, gắn với hình ảnh người mẹ trong văn hóa Việt. Chính vì vậy, tín ngưỡng thờ Mẫu mang đậm tính bản địa, phản ánh tâm thức trọng mẫu hệ và sự gắn bó giữa con người với các yếu tố tự nhiên như trời, đất, nước, rừng núi.

Cấu trúc Tam phủ: ba miền vũ trụ trong quan niệm dân gian

Tam phủ là hệ thống nguyên thủy, phân chia vũ trụ thành ba miền do ba vị Thánh Mẫu cai quản:

Thiên phủ (miền trời) do Mẫu Thượng Thiên cai quản, tượng trưng cho quyền năng chi phối mưa gió, khí trời, mùa màng.

Địa phủ (miền đất) do Mẫu Địa (Mẫu Thượng Ngàn trong một số cách phân chia, hoặc Mẫu Địa riêng biệt tùy hệ phái) cai quản, gắn với sự sinh sôi của đất đai, mùa vụ.

Thoải phủ (miền nước, chữ "thoải" biến âm từ "thủy") do Mẫu Thoải cai quản, tượng trưng cho sông biển, nguồn nước nuôi dưỡng sự sống.

Cách phân chia Tam phủ phản ánh vũ trụ quan dân gian: con người sống giữa trời - đất - nước, và mọi hoạt động sản xuất nông nghiệp đều phụ thuộc vào ba yếu tố này. Do đó, việc thờ phụng ba vị Mẫu vừa là biểu hiện lòng biết ơn, vừa là cách cầu mong sự thuận hòa của tự nhiên.

Cấu trúc Tứ phủ: mở rộng thêm miền rừng núi

Về sau, tín ngưỡng dân gian bổ sung thêm Nhạc phủ (miền rừng núi) do Mẫu Thượng Ngàn cai quản, hình thành nên hệ thống Tứ phủ hoàn chỉnh gồm bốn miền: Thiên, Địa, Thoải, Nhạc. Sự bổ sung này phản ánh không gian sinh tồn đa dạng của người Việt, đặc biệt là mối liên hệ mật thiết với rừng núi - nơi cung cấp lâm sản, dược liệu và là không gian sinh sống của nhiều cộng đồng miền núi.

Trong hệ Tứ phủ, bốn vị Thánh Mẫu được xem là hóa thân hoặc phân thân của Mẫu Liễu Hạnh - một trong Tứ Bất Tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, người được tôn vinh là Mẫu nghi thiên hạ. Tuy nhiên, cách hiểu về mối quan hệ giữa Mẫu Liễu Hạnh và các vị Thánh Mẫu Tam phủ, Tứ phủ có sự khác biệt giữa các dòng, các đền phủ và các thanh đồng khác nhau, không có một cách diễn giải thống nhất tuyệt đối.

Hệ thống thần điện dưới các Thánh Mẫu

Bên dưới bốn vị Thánh Mẫu là một hệ thống thần điện đông đảo, được sắp xếp theo thứ bậc, thường được gọi chung là "hàng" trong nghi lễ hầu đồng:

Hàng Quan lớn: gồm các vị quan cai quản từng miền, tiêu biểu như Quan lớn Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam, Đệ Tứ, Đệ Ngũ, mỗi vị gắn với một phủ và mang những đặc trưng riêng về trang phục, điệu múa khi giáng đồng.

Hàng Chầu bà: gồm các vị Chầu, phần lớn được cho là các nữ tướng hoặc nhân vật lịch sử được thần thánh hóa, như Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Chầu Bé, Chầu Lục.

Hàng ông Hoàng: gồm các vị Hoàng tử, thường gắn với hình tượng văn võ song toàn, như ông Hoàng Bơ, ông Hoàng Bảy, ông Hoàng Mười.

Hàng cô, hàng cậu: là những vị thần trẻ tuổi, tính cách hồn nhiên, tinh nghịch, thường xuất hiện ở phần sau của nghi lễ hầu đồng.

Mỗi vị thánh trong hệ thống này đều có sự tích, đền phủ thờ chính, trang phục, màu sắc và điệu múa đặc trưng riêng khi giáng đồng, tạo nên một hệ thống văn hóa - nghệ thuật vô cùng phong phú.

Nghi lễ hầu đồng và vai trò trong tín ngưỡng

Hầu đồng (hay lên đồng) là nghi lễ trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu, trong đó thanh đồng (người thực hành nghi lễ) được tin là trở thành nơi các vị thánh giáng nhập tạm thời để ban phúc lộc, truyền đạt ý chỉ cho con nhang đệ tử. Mỗi giá đồng (lượt giáng của một vị thánh) đi kèm âm nhạc chầu văn, trang phục, đạo cụ và điệu múa riêng biệt, phản ánh tính cách và sự tích của vị thánh đó.

Nghi lễ hầu đồng không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là không gian trình diễn nghệ thuật tổng hợp, kết hợp âm nhạc, vũ đạo, trang phục và diễn xướng dân gian. Đây cũng chính là yếu tố cốt lõi được ghi nhận trong hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể của tín ngưỡng này.

Ý nghĩa văn hóa và sự công nhận của UNESCO

Năm 2016, UNESCO chính thức công nhận Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự công nhận này khẳng định giá trị văn hóa, nghệ thuật và tinh thần cộng đồng gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy di sản một cách bền vững, tránh biến tướng hay thương mại hóa quá mức.

Tại Việt Nam, Cục Di sản văn hóa thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch là cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm theo dõi, hướng dẫn công tác bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - Tứ phủ trên phạm vi cả nước, phối hợp với các địa phương có đền phủ thờ Mẫu tiêu biểu để gìn giữ nghi lễ, kiến trúc và không gian văn hóa liên quan.

Sự đa dạng vùng miền và các dòng thực hành

Tín ngưỡng thờ Mẫu không có một hình thức thực hành duy nhất mà tồn tại nhiều biến thể theo vùng miền và theo từng dòng, từng đền phủ. Có nơi nhấn mạnh vai trò trung tâm của Mẫu Thượng Ngàn gắn với văn hóa miền núi, có nơi lại đề cao Mẫu Thoải gắn với văn hóa sông nước. Cách bài trí ban thờ, thứ tự các giá hầu đồng, bài văn chầu cũng có sự khác biệt giữa các dòng đền phủ ở Bắc Bộ, nơi được xem là trung tâm phát tích của tín ngưỡng này.

Sự đa dạng này không làm suy giảm tính thống nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu mà ngược lại, phản ánh khả năng thích ứng và hòa quyện với đặc trưng văn hóa từng vùng miền, tạo nên một hệ thống tín ngưỡng sống động, tiếp tục được thực hành và truyền承 qua nhiều thế hệ.

Tài liệu tham khảo