TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Cộng đồng góp kinh phí đua ghe Ngo: Cơ chế tương trợ phum sóc

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Kinh phí tổ chức đua ghe Ngo không chỉ đến từ ngân sách nhà nước mà còn từ sự đóng góp của nhà chùa và cộng đồng phum sóc. Đây là cơ chế tương trợ truyền thống, trong đó mỗi gia đình, mỗi phật tử góp một phần công sức hoặc tiền của tùy khả năng. Đặc biệt, ở một số nơi vẫn còn giữ lệ người ngồi mũi ghe – vị trí danh dự và trách nhiệm cao nhất trên ghe đua – phải lo phần lớn kinh phí cho cả đội.

Đua ghe Ngo không phải chuyện của riêng nhà nước

Nhiều người khi nhắc đến lễ hội đua ghe Ngo thường mặc định đây là sự kiện do chính quyền địa phương đứng ra tổ chức toàn bộ, từ kinh phí đến hậu cần. Cách hiểu này không sai nhưng chưa đầy đủ. Trong đời sống thực tế của cộng đồng người Khmer Nam Bộ, đua ghe Ngo trước hết là một nghi lễ gắn liền với ngôi chùa và phum sóc – đơn vị cư trú truyền thống của người Khmer. Nhà nước có vai trò hỗ trợ, tổ chức khung chương trình chung, nhưng phần "hồn cốt" của lễ hội – từ việc chuẩn bị ghe, tập luyện đến kinh phí duy trì đội đua – vẫn nằm trong tay cộng đồng.

Sự phân biệt này quan trọng vì nó phản ánh đúng bản chất của lễ hội: đây không phải một sự kiện được áp đặt từ trên xuống, mà là kết quả của sự tự nguyện tham gia, tự nguyện đóng góp của những người coi ghe Ngo là biểu tượng tâm linh và văn hóa của chính họ.

Ba nguồn kinh phí song hành: nhà nước, nhà chùa, cộng đồng

Theo ghi nhận từ các nguồn văn hóa dân gian, kinh phí tổ chức đua ghe Ngo hiện nay đến từ ba nguồn chính, vận hành song song và bổ trợ lẫn nhau.

Nguồn thứ nhất là từ chính quyền địa phương, thường dành cho việc tổ chức phần lễ hội chung, giải thưởng, an ninh trật tự và các hoạt động mang tính sự kiện công cộng. Đây là phần hỗ trợ giúp lễ hội có quy mô lớn hơn, thu hút được sự quan tâm của du khách và giới truyền thông.

Nguồn thứ hai là từ nhà chùa. Ngôi chùa Khmer không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi cất giữ ghe Ngo quanh năm và là nơi phật tử lui tới thường xuyên. Vì vậy, nhà chùa thường đứng ra vận động, tiếp nhận đóng góp từ phật tử, đồng thời cũng có thể trích một phần từ nguồn quỹ của chùa để hỗ trợ đội ghe thuộc chùa mình.

Nguồn thứ ba, và có lẽ là nguồn mang tính bản sắc nhất, chính là sự đóng góp trực tiếp từ cộng đồng phum sóc. Mỗi gia đình trong phum sóc, tùy điều kiện kinh tế, sẽ góp tiền, góp gạo, góp công sức chuẩn bị ghe, nấu ăn cho đội đua trong những ngày tập luyện. Đây là hình thức tương trợ mang tính tự nguyện, không có sự ép buộc, nhưng lại được duy trì bền bỉ qua nhiều thế hệ vì gắn với niềm tin và tình cảm cộng đồng.

Lệ người ngồi mũi ghe: trách nhiệm đi kèm vinh dự

Một điểm đáng chú ý trong cơ chế góp kinh phí truyền thống là vai trò của người ngồi mũi ghe. Vị trí này không đơn thuần là một chỗ ngồi trên ghe đua mà mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: người ngồi mũi thường là người chỉ huy, người dẫn dắt tinh thần cho cả đội, đồng thời cũng là người có uy tín trong phum sóc.

Ở một số địa phương, lệ xưa vẫn còn được gìn giữ: người đảm nhận vị trí ngồi mũi ghe phải lo phần lớn kinh phí cho đội đua của mình. Điều này xuất phát từ quan niệm rằng, ai nhận vinh dự dẫn đầu ghe thì cũng phải gánh vác trách nhiệm lớn nhất, không chỉ về mặt tinh thần mà cả về vật chất. Đây là một minh chứng rõ ràng cho việc quyền lợi và trách nhiệm trong cộng đồng Khmer luôn song hành, không tách rời.

Tập tục này cũng cho thấy đua ghe Ngo không đơn thuần là một cuộc thi thể thao mà còn là dịp để khẳng định vị thế, uy tín của cá nhân và gia đình trong cộng đồng. Người sẵn sàng đứng ra gánh vác kinh phí thường được cộng đồng nể trọng, và việc này cũng góp phần củng cố các mối quan hệ xã hội trong phum sóc.

Cơ chế tương trợ phản ánh cấu trúc xã hội phum sóc

Để hiểu vì sao cộng đồng lại sẵn lòng góp kinh phí duy trì đua ghe Ngo, cần nhìn vào cấu trúc xã hội truyền thống của người Khmer Nam Bộ. Phum sóc không chỉ là đơn vị hành chính mà còn là đơn vị tôn giáo, văn hóa, nơi mọi thành viên gắn kết với nhau qua ngôi chùa chung, qua các dịp lễ hội chung.

Trong bối cảnh đó, việc góp kinh phí đua ghe Ngo không được nhìn nhận như một khoản "đóng thuế" hay nghĩa vụ bắt buộc, mà là một hình thức thể hiện lòng thành, sự gắn bó với chùa và với cộng đồng. Đóng góp cho ghe Ngo cũng tương tự như đóng góp cho các dịp lễ Phật giáo khác – xuất phát từ niềm tin rằng việc làm này mang lại phước lành, đồng thời củng cố sự đoàn kết tập thể.

Chính vì mang tính chất tự nguyện và gắn với niềm tin tâm linh, cơ chế góp kinh phí này có sức sống bền bỉ hơn nhiều so với các hình thức tài trợ mang tính hành chính đơn thuần. Dù điều kiện kinh tế của từng gia đình có khác nhau, người ta vẫn tìm cách đóng góp theo khả năng của mình, người có tiền góp tiền, người có sức góp sức, người có kinh nghiệm góp công sức huấn luyện hay chèo ghe.

Sự phối hợp giữa các nguồn kinh phí trong thực tế tổ chức

Trong thực tế, ba nguồn kinh phí kể trên không hoạt động tách biệt mà thường đan xen, bổ trợ lẫn nhau tùy theo quy mô và điều kiện của từng địa phương. Ở những nơi lễ hội được tổ chức với quy mô lớn, có sự tham gia của nhiều đội ghe từ các chùa khác nhau, vai trò hỗ trợ của chính quyền thường rõ nét hơn, đặc biệt trong khâu tổ chức giải đấu, đảm bảo an toàn trên sông nước.

Tuy nhiên, đối với việc duy trì một chiếc ghe Ngo quanh năm – bao gồm bảo quản, sửa chữa, tập luyện định kỳ – phần lớn vẫn dựa vào sự chăm lo của nhà chùa và cộng đồng phum sóc. Đây là công việc diễn ra thường xuyên, không chỉ vào dịp lễ hội, nên cần có sự bền bỉ trong đóng góp mà chỉ cộng đồng gắn bó lâu dài mới có thể duy trì được.

Sự phối hợp này tạo nên một bức tranh tổng thể cân bằng: nhà nước đóng vai trò hỗ trợ và tạo điều kiện cho lễ hội diễn ra quy mô hơn, trong khi nhà chùa và cộng đồng đảm nhận phần cốt lõi, giữ cho truyền thống được tiếp nối một cách tự nhiên, không bị phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn lực bên ngoài.

Ý nghĩa của việc hiểu đúng cơ chế góp kinh phí

Việc nhận thức đúng về cơ chế góp kinh phí đua ghe Ngo có ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa. Nếu chỉ nhìn lễ hội như một sự kiện do nhà nước tổ chức, người ta dễ bỏ qua vai trò chủ động, tự nguyện của cộng đồng – vốn là yếu tố cốt lõi làm nên sức sống lâu bền của tập tục này qua nhiều thế hệ.

Ngược lại, khi hiểu rằng đây là sự kết hợp giữa hỗ trợ từ bên ngoài và nội lực từ chính cộng đồng, người ta sẽ trân trọng hơn những giá trị tinh thần ẩn sau mỗi chiếc ghe Ngo lướt trên sông nước trong ngày hội. Mỗi khoản đóng góp, dù lớn hay nhỏ, đều mang theo tấm lòng của người dân đối với ngôi chùa, với phum sóc và với truyền thống của cha ông để lại.

Tài liệu tham khảo