Di sản tín ngưỡng và quyền thực hành: Bảo vệ di sản có cản trở văn hóa cộng đồng?
Trả lời nhanh
Không. Việc bảo vệ di sản văn hóa, kể cả khi di sản được xếp hạng, khoanh vùng bảo vệ hay đưa vào danh mục kiểm soát, không được phép cản trở quyền sáng tạo, thực hành và hưởng thụ văn hóa của cộng đồng chủ thể. Đây là nguyên tắc được quy định rõ trong pháp luật về di sản văn hóa. Cộng đồng vẫn có quyền tổ chức lễ hội, thờ cúng, truyền dạy nghi thức và duy trì đời sống tín ngưỡng của mình song song với các biện pháp bảo tồn.
Vì sao cần đặt ra nguyên tắc này
Di sản văn hóa, đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể như tín ngưỡng, lễ hội, nghi lễ dân gian, không tồn tại tách rời khỏi con người thực hành nó. Một tín ngưỡng chỉ còn là "di sản" đúng nghĩa khi nó vẫn được cộng đồng tin tưởng, gìn giữ và thực hành trong đời sống hàng ngày. Nếu công tác bảo vệ di sản dẫn đến việc hạn chế, cấm đoán hay làm biến dạng cách thức cộng đồng thực hành tín ngưỡng của mình, thì bản chất của việc bảo vệ đã đi ngược lại mục đích ban đầu.
Chính vì lẽ đó, luật đã xác lập rõ ràng: bảo vệ di sản không đồng nghĩa với việc tước bỏ hay giới hạn quyền văn hóa của chính những người đã tạo ra và duy trì di sản đó qua nhiều thế hệ.
Quyền văn hóa của cộng đồng chủ thể là gì
Cộng đồng chủ thể là những người trực tiếp nắm giữ, thực hành và truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể, ví dụ như một dòng họ giữ nghi lễ thờ tổ, một làng duy trì lễ hội đình, hay một nhóm nghệ nhân thực hành tín ngưỡng dân gian. Quyền văn hóa của họ bao gồm quyền sáng tạo ra các biểu đạt văn hóa mới trên nền tảng truyền thống, quyền thực hành nghi lễ, tín ngưỡng theo cách mà cộng đồng cho là đúng đắn, và quyền hưởng thụ, tức là được tự do tham gia, trải nghiệm đời sống văn hóa tín ngưỡng của chính mình.
Theo trích yếu từ nguồn pháp luật đã dẫn, luật quy định rõ việc cấm cản trở quyền sáng tạo, thực hành và hưởng thụ văn hóa của cộng đồng chủ thể. Đây không phải là một khuyến nghị mang tính đạo đức mà là một nguyên tắc pháp lý cụ thể, áp dụng cho các cơ quan quản lý, tổ chức và cá nhân khi tiến hành các hoạt động liên quan đến di sản.
Bảo vệ di sản được hiểu như thế nào cho đúng
Trong hệ quy chiếu của di sản văn hóa, "bảo vệ" không có nghĩa là đóng băng hay biến di sản thành vật trưng bày tĩnh. Bảo vệ đúng nghĩa là tạo điều kiện để di sản tiếp tục sống động trong đời sống cộng đồng, được truyền lại cho thế hệ sau, được thực hành một cách liên tục chứ không bị gián đoạn bởi các quy định hành chính cứng nhắc.
Các biện pháp như khoanh vùng bảo vệ di tích, kiểm kê di sản phi vật thể, hay đưa vào danh mục quốc gia và quốc tế, về bản chất là công cụ hỗ trợ cộng đồng gìn giữ di sản tốt hơn, chứ không phải là rào cản khiến cộng đồng không còn được tự do thực hành tín ngưỡng của mình theo cách truyền thống.
Ranh giới giữa quản lý nhà nước và quyền thực hành cộng đồng
Một câu hỏi thường được đặt ra là: nếu nhà nước quản lý di tích, di sản, thì cộng đồng còn có toàn quyền quyết định cách thực hành tín ngưỡng của mình hay không? Theo tinh thần của luật, quản lý nhà nước đối với di sản văn hóa nhằm mục đích bảo tồn, ngăn ngừa các hành vi xâm hại, biến dạng hoặc thương mại hóa quá mức làm mất đi giá trị gốc của di sản. Quản lý này không nhằm mục đích can thiệp vào nội dung, hình thức thực hành tín ngưỡng của cộng đồng chủ thể.
Nói cách khác, ranh giới nằm ở chỗ: nhà nước có thể đưa ra khung pháp lý để ngăn chặn việc phá hoại, xâm phạm di tích hoặc lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi, nhưng không được phép áp đặt cách thức cộng đồng phải thờ cúng, phải hành lễ, hay phải tổ chức nghi thức tín ngưỡng theo một khuôn mẫu do bên ngoài quy định.
Thực hành tín ngưỡng trong bối cảnh di sản được công nhận
Khi một tín ngưỡng, lễ hội hay nghi lễ được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể, nhiều người lo ngại rằng việc công nhận này sẽ đi kèm những ràng buộc khiến cộng đồng khó tổ chức thực hành như trước. Trên thực tế, theo hệ quy chiếu của pháp luật di sản, việc công nhận nhằm nâng cao vị thế và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cộng đồng trong việc gìn giữ, phát huy tín ngưỡng của mình, chứ không phải để giới hạn quyền tự chủ của họ.
Cộng đồng chủ thể vẫn là người quyết định các yếu tố cốt lõi trong thực hành tín ngưỡng: thời gian tổ chức lễ, cách thức hành lễ, nội dung nghi thức, và cách truyền dạy cho thế hệ sau. Các cơ quan quản lý di sản đóng vai trò hỗ trợ, ghi nhận và bảo vệ khỏi các nguy cơ xâm hại từ bên ngoài, chứ không đứng ra thay thế vai trò của cộng đồng trong việc định hình đời sống tín ngưỡng.
Khi nào xảy ra xung đột và cách nhìn nhận theo truyền thống
Trong thực tiễn, xung đột có thể phát sinh khi việc bảo vệ di sản được thực hiện một cách máy móc, ví dụ như hạn chế quy mô lễ hội vì lý do an toàn, hoặc thay đổi không gian thực hành nghi lễ vì lý do trùng tu di tích. Theo hệ quy chiếu tín ngưỡng dân gian, những tình huống này cần được nhìn nhận là vấn đề về cách thức triển khai cụ thể, không phải là mâu thuẫn về nguyên tắc.
Nguyên tắc pháp lý đã rất rõ ràng: quyền văn hóa của cộng đồng chủ thể được bảo vệ. Khi có xung đột giữa biện pháp bảo tồn cụ thể và quyền thực hành, cách tiếp cận phù hợp là đối thoại giữa cơ quan quản lý và cộng đồng để tìm ra giải pháp hài hòa, thay vì để một bên áp đặt lên bên kia. Đây cũng là cách nhiều cộng đồng thực hành tín ngưỡng truyền thống vẫn duy trì được lễ hội, nghi thức của mình song song với việc di tích, không gian thiêng liêng liên quan được công nhận và bảo vệ.
Ý nghĩa đối với người thực hành tín ngưỡng hôm nay
Đối với những người đang gìn giữ, thực hành tín ngưỡng truyền thống trong gia đình, dòng họ hay cộng đồng làng xã, nguyên tắc này mang ý nghĩa thiết thực. Nó khẳng định rằng việc thờ cúng tổ tiên, tổ chức lễ hội, thực hành các nghi thức tín ngưỡng dân gian là quyền văn hóa được pháp luật ghi nhận và bảo vệ, không phải là điều cần phải xin phép theo nghĩa bị giới hạn hay dễ dàng bị tước bỏ.
Đồng thời, điều này cũng đặt ra trách nhiệm cho cộng đồng chủ thể trong việc gìn giữ tính nguyên vẹn, giá trị cốt lõi của tín ngưỡng mà mình đang thực hành, để di sản không chỉ được bảo vệ về mặt pháp lý mà còn thực sự sống động, được truyền lại một cách trọn vẹn cho các thế hệ sau.
Tài liệu tham khảo
- Luật Di sản văn hóa – dsvh.gov.vn: https://dsvh.gov.vn/luat-di-san-van-hoa-22239