TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Día de los Muertos là gì?

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Día de los Muertos (Ngày Người Chết) là một lễ hội tưởng niệm người đã khuất tại Mexico, kết hợp giữa lịch Công giáo (đặc biệt là các ngày Lễ Các Thánh và Lễ Các Linh Hồn) với thực hành bản địa từ nhiều cộng đồng khác nhau trên lãnh thổ Mexico. Đây không phải là "Halloween của Mexico" mà là một truyền thống riêng, gắn với gia đình, mộ phần, bàn thờ (ofrenda) và ký ức tổ tiên, được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể.

Bối cảnh: một truyền thống mang tên riêng, không phải phiên bản của lễ hội khác

Trong nhiều mô tả phổ thông, Día de los Muertos thường bị gọi tắt là "Halloween của Mexico" vì hai lễ hội diễn ra gần thời điểm nhau (cuối tháng 10, đầu tháng 11). Cách gọi này không phản ánh đúng bản chất của truyền thống. Halloween có gốc từ lễ hội Samhain của người Celt tại châu Âu, còn Día de los Muertos là một thực hành hình thành trên lãnh thổ Mexico, mang tên tự gọi riêng và có logic văn hóa khác biệt.

Theo UNESCO, đây là "lễ hội bản địa dành riêng cho người chết" (indigenous festivity dedicated to the dead), nhấn mạnh vào tính bản địa và tính đa dạng vùng miền hơn là một khuôn mẫu thống nhất. Điều quan trọng cần giữ khi tìm hiểu chủ đề này là: không nên gộp các truyền thống bản địa khác nhau tại Mexico thành một hệ thống duy nhất, vì mỗi cộng đồng có cách thực hành, tên gọi địa phương và tiếng nói riêng.

Sự kết hợp giữa lịch Công giáo và thực hành bản địa

Día de los Muốt thường được tổ chức trùng với hai ngày lễ Công giáo: Lễ Các Thánh (1 tháng 11) và Lễ Các Linh Hồn (2 tháng 11). Sự trùng lặp về thời gian này phản ánh một quá trình lịch sử lâu dài tại Mexico, khi các thực hành tôn giáo Công giáo do người Tây Ban Nha mang đến giao thoa với các quan niệm và nghi thức tưởng niệm người chết đã tồn tại từ trước trong nhiều cộng đồng bản địa trên lãnh thổ này.

Kết quả của sự giao thoa đó không phải là một phiên bản "pha trộn nhạt" mà là một truyền thống có bản sắc riêng, trong đó khung thời gian Công giáo được dùng làm điểm mốc, còn nội dung, biểu tượng và cách thực hành mang đậm dấu ấn bản địa. Đây là lý do vì sao Día de los Muertos không thể quy về là "phiên bản Mexico" của lễ Công giáo châu Âu, cũng không thể xem là thực hành bản địa thuần túy không chịu ảnh hưởng lịch sử nào.

Ofrenda và các yếu tố thường được nhắc đến

Trong các mô tả về Día de los Muertos, người ta thường nhắc đến ofrenda — bàn thờ nhỏ được các gia đình lập trong nhà hoặc tại mộ phần để tưởng nhớ người đã khuất. Trên ofrenda thường có ảnh của người quá cố, thức ăn và đồ uống họ từng yêu thích, hoa (thường là hoa cúc vạn thọ với màu sắc và hương thơm đặc trưng), nến, và các vật phẩm mang tính biểu tượng gắn với ký ức gia đình.

Cần lưu ý rằng cách bày ofrenda, các loại vật phẩm cụ thể, và ý nghĩa được gán cho từng chi tiết có thể khác nhau tùy vùng miền và tùy cộng đồng bản địa tại Mexico. Bài viết này không mô tả một "công thức chuẩn" duy nhất cho ofrenda, vì điều đó sẽ đi ngược lại tính đa dạng vốn có của truyền thống, cũng như không phù hợp với cách tiếp cận tôn trọng tiếng nói riêng của từng cộng đồng.

Vị trí của Día de los Muertos trong đời sống tinh thần Mexico

Theo cách tiếp cận của Britannica khi mô tả các truyền thống tôn giáo bản địa châu Mỹ nói chung, mối quan hệ giữa người sống và người đã khuất trong nhiều nền văn hóa bản địa không được xem là một sự chia cắt tuyệt đối. Ký ức, nghi thức tưởng niệm, và các dịp gặp gỡ mang tính biểu tượng với người đã khuất thường được tổ chức thành các thực hành có tính định kỳ, gắn với gia đình và cộng đồng.

Día de los Muertos, trong bối cảnh này, có thể được hiểu như một trong những biểu hiện cụ thể của quan niệm đó tại Mexico, được định hình thêm bởi lịch Công giáo sau quá trình lịch sử tiếp xúc văn hóa. Đây là một điểm cần phân biệt rõ: quan niệm chung về mối quan hệ giữa người sống và người đã khuất trong các truyền thống bản địa châu Mỹ là một phạm trù rộng, còn Día de los Muertok là một thực hành cụ thể, có tên gọi, có bối cảnh lịch sử và địa lý riêng, không nên dùng để đại diện cho toàn bộ các truyền thống bản địa khác trên lục địa.

Ghi danh của UNESCO và ý nghĩa của việc bảo tồn

Việc UNESCO ghi danh "lễ hội bản địa dành riêng cho người chết" vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại phản ánh sự công nhận đối với tính liên tục và tính sống động của truyền thống này trong đời sống các cộng đồng tại Mexico. Ghi danh này không mang ý nghĩa xếp hạng "đúng" hay "sai" về mặt niềm tin, cũng không phải một tuyên bố khoa học về hiệu quả của các nghi thức tưởng niệm. Đây đơn giản là sự xác nhận về giá trị văn hóa và tính cần được bảo tồn của một thực hành tập thể đang được duy trì qua nhiều thế hệ.

Với người tìm hiểu từ bên ngoài, điều này gợi ý một cách tiếp cận phù hợp: xem Día de los Muertos như một thực hành văn hóa và tinh thần có chủ thể riêng (các cộng đồng tại Mexico), thay vì xem đây là một "chủ đề Halloween" để tùy ý sử dụng hình ảnh, biểu tượng cho mục đích khác mà thiếu sự hiểu biết về ngữ cảnh gốc.

Những nhầm lẫn phổ biến cần tránh khi tìm hiểu chủ đề này

Một số cách hiểu sai thường gặp khi tiếp cận Día de los Muertos bao gồm việc đồng nhất hoàn toàn lễ hội này với Halloween chỉ vì thời điểm gần nhau, hoặc xem đây là một thực hành tôn giáo Công giáo thuần túy mà bỏ qua vai trò cốt lõi của các yếu tố bản địa. Một nhầm lẫn khác là gộp mọi biến thể vùng miền của lễ hội này thành một mô tả duy nhất, trong khi trên thực tế các cộng đồng khác nhau tại Mexico có tên gọi, cách tổ chức và ý nghĩa chi tiết khác nhau cho truyền thống này.

Việc giữ đúng các phân biệt này không chỉ là vấn đề chính xác học thuật, mà còn liên quan đến sự tôn trọng đối với tiếng nói và bản sắc riêng của các cộng đồng bản địa vốn là chủ thể của truyền thống, thay vì biến Día de los Muertos thành một biểu tượng chung được diễn giải lại theo góc nhìn bên ngoài.

Tài liệu tham khảo