TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Ifá là gì trong truyền thống Yoruba?

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Ifá là hệ tri thức và bói đoán của người Yoruba (Tây Phi, chủ yếu Nigeria và Bénin), gắn liền với vị thần Orunmila – được xem là nguồn gốc của trí tuệ và tiên tri. Người hành nghề gọi là babalawo (hoặc iyanifa với nữ giới ở một số cộng đồng), sử dụng bộ công cụ bói đoán (thường là chuỗi hạt opele hoặc bộ hạt cọ ikin) để xác định một trong 256 odu – các chương thơ mang tri thức, chỉ dẫn và câu chuyện truyền miệng được ghi nhớ qua nhiều thế hệ babalawo.

Ifá trong hệ thống tri thức Yoruba

Trong thế giới quan Yoruba, Ifá không chỉ là một phương pháp bói toán đơn lẻ mà là một hệ tri thức bao trùm, kết nối vũ trụ luận, đạo đức, y học cổ truyền, lịch sử cộng đồng và thực hành nghi lễ. Theo hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, hệ thống bói đoán Ifá được công nhận là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần và xã hội của người Yoruba, đóng vai trò như một "thư viện sống" lưu giữ tri thức được truyền miệng qua nhiều thế kỷ.

Trung tâm của hệ thống này là Orunmila, vị thần (orisha) được tin là chứng kiến quá trình tạo lập vũ trụ và do đó nắm giữ hiểu biết về số phận, quy luật đạo đức và cách con người nên sống hài hòa với thế giới. Orunmila không "ban" câu trả lời một cách trực tiếp mà truyền đạt tri thức thông qua hệ thống các dấu hiệu odu, được babalawo diễn giải trong từng phiên bói đoán cụ thể.

Babalawo và vai trò của người hành nghề

Babalawo, dịch sát nghĩa là "cha của những bí ẩn", là người được đào tạo bài bản để thực hành Ifá. Quá trình trở thành babalawo đòi hỏi nhiều năm học thuộc lòng khối lượng lớn các bài thơ odu, cùng với việc học cách vận hành công cụ bói đoán và hiểu các nghi lễ đi kèm. Đây là một truyền thống tri thức truyền khẩu, được chuyển giao từ thầy sang trò qua nhiều thế hệ, chứ không dựa trên văn bản cố định.

Ở một số cộng đồng Yoruba, phụ nữ cũng có thể đảm nhận vai trò tương tự với danh xưng iyanifa. Tuy nhiên, việc phân định vai trò giới trong thực hành Ifá có sự khác biệt tùy theo vùng miền và dòng truyền thừa cụ thể, không có một quy chuẩn thống nhất áp dụng cho toàn bộ cộng đồng Yoruba.

Odu – kho thơ trung tâm của Ifá

Odu là đơn vị tri thức cốt lõi trong Ifá, gồm 256 chương chính, mỗi chương lại chứa vô số câu thơ, câu chuyện và lời khuyên liên quan. Khi thực hiện một phiên bói đoán, babalawo sử dụng công cụ (opele hoặc ikin) để xác định odu nào xuất hiện, sau đó đọc các câu thơ tương ứng với odu đó cho người xin bói nghe.

Mỗi odu không chỉ đơn thuần là một "quẻ" mang tính dự đoán mà còn chứa đựng những câu chuyện mang tính giáo huấn, phản ánh các tình huống đạo đức, lịch sử và xã hội mà cộng đồng Yoruba đã tích lũy qua thời gian. Người xin bói, sau khi nghe odu và các câu thơ liên quan, thường được babalawo hướng dẫn thêm về ý nghĩa cụ thể trong bối cảnh vấn đề họ đang gặp phải.

Công cụ và phương thức bói đoán

Có hai công cụ chính được sử dụng trong thực hành Ifá: chuỗi hạt opele (một dây xích với các mảnh hạt hoặc vỏ) và bộ mười sáu hạt cọ gọi là ikin. Việc sử dụng ikin được xem là phương pháp phức tạp và trang trọng hơn, thường đòi hỏi trình độ và kinh nghiệm cao hơn từ babalawo.

Quá trình bói đoán không diễn ra tùy tiện mà tuân theo một trình tự nghi lễ cụ thể, bao gồm việc mời gọi Orunmila, thực hiện các bước tung/xếp công cụ để xác định odu, và sau đó là phần diễn giải. Bản thân quá trình này được xem là một hình thức giao tiếp giữa người xin bói, babalawo và tri thức thiêng liêng mà Orunmila đại diện.

Bối cảnh lịch sử và phân bố địa lý

Theo tư liệu của Bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan (Met Museum), các truyền thống nghệ thuật và tôn giáo của khu vực Tây Phi, trong đó có văn hóa Yoruba, có lịch sử phát triển lâu đời gắn liền với các vương quốc và cộng đồng bản địa tại khu vực này. Ifá là một phần trong hệ thống tín ngưỡng rộng lớn hơn của người Yoruba, tồn tại song song với việc thờ phụng nhiều orisha khác.

Cần lưu ý rằng Ifá là một hệ thống cụ thể gắn với dân tộc Yoruba, có tên tự gọi và cấu trúc riêng biệt, khác với các truyền thống bói đoán hoặc tín ngưỡng châu Phi khác dù đôi khi có những điểm tương đồng bề mặt. Việc gộp chung Ifá với các hệ thống khác từ những khu vực hoặc dân tộc khác của châu Phi là một sự đơn giản hóa không phản ánh đúng bản chất đa dạng của các truyền thống tinh thần trên lục địa này.

Ifá trong đời sống đương đại

Trong bối cảnh hiện nay, Ifá tiếp tục được thực hành tại nhiều cộng đồng Yoruba ở Nigeria, Bénin và các khu vực khác, đồng thời cũng đã lan tỏa đến các cộng đồng người gốc Phi tại châu Mỹ thông qua các dòng chảy lịch sử và di cư. Việc UNESCO công nhận Ifá là di sản văn hóa phi vật thể phản ánh nỗ lực bảo tồn một hệ tri thức truyền khẩu đang đối mặt với nguy cơ mai một, đặc biệt khi số lượng người học và duy trì khối lượng odu khổng lồ ngày càng giảm.

Thực hành Ifá đương đại vẫn giữ những nguyên tắc cốt lõi từ vai trò của Orunmila, babalawo cho đến hệ thống odu, nhưng cách thức tổ chức, đào tạo và tiếp cận có thể có những biến đổi nhất định tùy theo từng cộng đồng cụ thể, phản ánh tính sống động và thích nghi của một truyền thống tri thức truyền miệng qua thời gian.

Phân biệt tư liệu lịch sử và thực hành sống

Điều quan trọng khi tìm hiểu về Ifá là phân biệt giữa những gì được ghi nhận trong tư liệu học thuật, bảo tàng, hồ sơ di sản văn hóa, với thực hành sống động đang diễn ra trong các cộng đồng Yoruba ngày nay. Tư liệu như của UNESCO hay Met Museum cung cấp khung tham chiếu về nguồn gốc, cấu trúc và ý nghĩa văn hóa của Ifá, nhưng bản thân thực hành cụ thể tại từng gia đình, làng xã hay dòng truyền thừa babalawo có thể mang những sắc thái, biến thể riêng không nhất thiết được ghi chép đầy đủ trong các nguồn tư liệu bên ngoài.

Người tìm hiểu về Ifá, dù với mục đích học thuật hay quan tâm cá nhân, nên tiếp cận chủ đề này với sự tôn trọng đối với tiếng nói và thẩm quyền diễn giải của chính cộng đồng Yoruba, thay vì chỉ dựa vào các nguồn thứ cấp bên ngoài để đưa ra kết luận về ý nghĩa hay giá trị của truyền thống này.

Tài liệu tham khảo