Mâm Cơm Cúng Rằm Tháng Giêng: Lễ Phật, Gia Tiên Và Ba Miền

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Mâm Rằm tháng Giêng thường được chuẩn bị thành hai phần: lễ chay dâng ban Phật nếu gia đình có thờ Phật, và mâm cơm chay hoặc mặn dâng thần linh, gia tiên. Mâm chay có hương, hoa, quả, xôi hoặc chè cùng món rau củ; mâm gia tiên phổ biến ở miền Bắc có gà, xôi/bánh chưng, giò, nem, món xào và các bát canh.

Rằm tháng Giêng có ý nghĩa gì?

Rằm tháng Giêng là ngày 15 tháng Giêng âm lịch, còn gọi Tết Nguyên Tiêu hoặc Tết Thượng Nguyên. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xếp Nguyên Tiêu trong hệ các tiết Tết Việt. Đây là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới, khi gia đình lễ Phật, kính thần linh, tưởng nhớ tổ tiên và cầu một năm an lành.

Dân gian có câu “Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng” để nói đến vị trí quan trọng của ngày này. Tuy vậy, mâm lễ không bắt buộc phải lớn; trọng tâm là đúng ban thờ, đúng nếp nhà và chuẩn bị tươm tất.

Mâm cúng Phật ngày Rằm tháng Giêng

Ban Phật chỉ dâng lễ chay. Một mâm gọn có thể gồm:

• Hương, đèn hoặc nến.
• Hoa tươi.
• Nước sạch hoặc trà.
• Đĩa quả.
• Xôi gấc, xôi đậu hoặc chè.
• Chè trôi nước theo nếp dùng trong Tết Nguyên Tiêu.
• Rau củ, đậu phụ, nấm, canh chay và món cuốn chay nếu làm mâm cơm.

Không đặt thịt, cá, rượu hoặc món mặn lên ban Phật. Nếu bàn thờ chung không đủ chỗ, gia đình có thể dùng bàn sạch phía dưới để bày riêng mâm gia tiên, tránh trộn hai loại lễ.

Gợi ý mâm chay 6 món

1. Xôi gấc.
2. Nem rau củ.
3. Đậu phụ kho nấm.
4. Miến xào rau củ.
5. Canh nấm hạt sen.
6. Chè trôi nước.

Màu sắc có thể phối đủ xanh, đỏ, vàng, trắng, sẫm theo lối liên hệ Ngũ hành được bản lịch sử lưu lại, nhưng không cần ép món nếu làm mâm mất cân đối.

Mâm cơm cúng gia tiên gồm những gì?

Mâm gia tiên thường giữ cấu trúc món lễ Tết:

• Xôi hoặc bánh chưng/bánh tét.
• Gà luộc hoặc thịt luộc.
• Giò, chả hoặc nem.
• Một món xào.
• Dưa hành, củ kiệu hoặc món muối.
• Một đến bốn món canh tùy quy mô.
• Cơm, nước chấm, rượu hoặc trà theo nếp nhà.
• Hương, hoa, quả, trầu cau và đèn.

“Bốn bát, sáu đĩa” là cấu trúc cỗ Bắc Bộ được nhiều nguồn ghi nhận, không phải định mức bắt buộc toàn quốc. Gia đình có thể làm mâm gọn hơn và ưu tiên món tổ tiên từng dùng.

Mâm Rằm tháng Giêng miền Bắc

Mâm Bắc truyền thống thường có:

• Gà luộc.
• Xôi gấc hoặc bánh chưng.
• Giò lụa, chả quế.
• Nem rán.
• Dưa hành.
• Canh măng.
• Canh bóng thả.
• Miến.
• Canh mọc.

Màu đỏ của xôi gấc gắn với cầu may; bánh chưng biểu trưng cho đất và sự sinh sôi. Mâm lớn theo nếp cũ có bốn bát, sáu đĩa; mâm gia đình hiện nay có thể chọn một canh, một món chính, xôi và món rau là đủ.

Mâm Rằm tháng Giêng miền Trung

Miền Trung có nhiều tiểu vùng nên không có một thực đơn duy nhất. Bản lịch sử gợi ý:

• Thịt vai hoặc thịt heo luộc.
• Canh măng.
• Nem hoặc ram.
• Rau xào và món xào thập cẩm.
• Giò địa phương.
• Xôi gấc.
• Hoa quả, hương đèn, trầu cau và rượu.

Một số gia đình dùng bánh trôi hoặc chè trôi nước với lời cầu công việc quanh năm trôi chảy. Nếp Huế, Quảng Nam và duyên hải có thể khác nhau về bánh, món kho và cách nêm.

Mâm Rằm tháng Giêng miền Nam

Mâm Nam Bộ có thể gồm:

• Bánh tét hoặc xôi chè.
• Thịt kho trứng.
• Canh khổ qua nhồi thịt.
• Gà xé phay hoặc thịt luộc.
• Tôm khô, củ kiệu.
• Cơm trắng.
• Mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài hoặc quả theo mùa.
• Mứt và bánh ngọt dùng sau khi hạ lễ.

Canh khổ qua gắn với lời cầu điều khó nhọc đi qua; thịt kho trứng có hình vuông–tròn được dân gian liên hệ đất–trời và sự đầy đủ.

Mâm cúng ngoài trời

Một số gia đình có bàn Thiên hoặc làm lễ ngoài sân. Mâm thường gọn hơn:

• Hoa quả.
• Xôi chè hoặc bánh trôi.
• Trà, rượu và nước.
• Hương, đèn và hoa.

Đối tượng thờ ngoài trời khác bàn gia tiên. Nếu gia đình không có lệ này thì không cần tự lập thêm mâm chỉ vì thấy nơi khác thực hiện.

Cách bày và thứ tự dâng lễ

1. Lau dọn từng ban thờ trước khi nấu cỗ.
2. Bày ban Phật hoàn toàn bằng đồ chay.
3. Bày mâm gia tiên trên bàn thờ hoặc bàn con sạch thấp hơn.
4. Hoa quả và hương đèn đặt cân đối, không che bát hương hay bài vị.
5. Món nóng để bớt hơi rồi mới đặt lên mặt bàn thờ.
6. Thắp hương và đọc đúng bài khấn gia đình đang dùng; bài này không tự soạn lời khấn.
7. Sau khi hoàn lễ theo nếp nhà, hạ cỗ để gia đình thọ lộc.

Tóm tắt

Mâm Rằm tháng Giêng cần phân biệt ban Phật và ban gia tiên. Lễ Phật dùng đồ chay; mâm gia tiên có thể chay hoặc mặn theo gia phong. Bắc nổi bật với cấu trúc bốn bát sáu đĩa, Trung tùy tiểu vùng, Nam thường có bánh tét, thịt kho và canh khổ qua. Không cần mâm cao cỗ đầy, nhưng lễ vật phải sạch, đúng ban và trang nghiêm.

Câu hỏi thường gặp

Cúng Rằm tháng Giêng ngày 14 hay 15?

Ngày chính là 15 tháng Giêng âm lịch. Một số gia đình làm lễ từ tối 14 hoặc sớm ngày 15 theo giờ sinh hoạt và nếp địa phương.

Có bắt buộc làm mâm chay không?

Ban Phật bắt buộc dùng lễ chay. Mâm gia tiên có thể chay hoặc mặn tùy truyền thống gia đình.

Có bắt buộc đủ bốn bát sáu đĩa?

Không. Đây là cấu trúc cỗ Bắc Bộ truyền thống; mâm nhỏ vẫn được nếu tươm tất và đúng gia phong.

Nguồn tham khảo

• Snapshot chính chủ Tử Vi Hàng Ngày ngày 07/06/2023.
• VOV, tư liệu về Rằm tháng Giêng và hai mâm chay–mặn.
• VietnamPlus, tư liệu mâm Rằm tháng Giêng dâng Phật và gia tiên.
• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Tết Việt”.

Đọc thêm cách cúng Rằm tháng Giêng và mâm cơm chay.

Nguồn biên soạn: Dữ liệu do Tử Vi Hàng Ngày tổng hợp và Ban biên tập biên soạn.