Nocturnal là gì? Dụng cụ xem giờ ban đêm bằng các sao phương Bắc
Trả lời nhanh
Nocturnal, còn gọi là nocturlabe, là dụng cụ lịch sử dùng vị trí của các sao quanh Sao Bắc Cực để ước tính giờ địa phương vào ban đêm. Người dùng đặt vòng lịch theo ngày, ngắm Sao Bắc Cực qua tâm dụng cụ rồi xoay kim theo các sao chỉ điểm của Đại Hùng hoặc Tiểu Hùng để đọc giờ. Nocturnal từng được nhà toán học, nhà hàng hải và người quan sát trời sử dụng từ khoảng thế kỷ XV đến XVIII; nó là đồng hồ sao, không phải công cụ dự đoán hay lá số chiêm tinh.
Nocturnal trông như thế nào?
Nocturnal thường là một đĩa gỗ hoặc đồng có hai vòng tròn đồng tâm, một kim xoay và lỗ ngắm ở giữa. Vòng ngoài có ngày tháng hoặc cung Hoàng đạo, vòng trong có thang giờ. Một số hiện vật kèm tay cầm, thước chỉ, hoa gió hoặc bảng hiệu chỉnh Mặt Trăng.
British Museum lưu giữ một nocturnal bằng gỗ hoàng dương năm 1723, có thể dùng với cả Đại Hùng và Tiểu Hùng. Catalogue mô tả các vòng giờ, những chốt chỉ sao và các thang hiệu chỉnh. Điều đó cho thấy nocturnal không phải một đồ vật đơn giản chỉ “nhìn sao để đoán giờ”, mà là kết hợp quan sát với lịch và thang tính.
Nocturnal hoạt động dựa trên sao nào?
Ở bán cầu Bắc, Sao Bắc Cực nằm gần cực bắc thiên cầu. Các sao của Đại Hùng và Tiểu Hùng dường như quay quanh điểm này trong đêm. Nocturnal dùng góc quay của một sao chỉ điểm so với Sao Bắc Cực để ước tính thời gian, sau khi người dùng đã đặt đúng ngày trên vòng lịch.
Chìa khóa là bầu trời sao có chu kỳ biểu kiến, còn vị trí của nó trong từng đêm thay đổi theo mùa. Vì vậy, chỉ nhìn một sao không đủ; cần kết hợp ngày tháng với hướng của các sao. Đây là lý do nocturnal có vòng lịch và kim xoay.
Cách dùng nocturnal cơ bản
Trước hết, người dùng xoay vòng ngày tháng đến ngày cần xem. Sau đó nhìn qua lỗ trung tâm về Sao Bắc Cực. Kim chỉ được xoay để hướng về sao chỉ điểm của Đại Hùng hoặc Tiểu Hùng. Điểm kim gặp thang giờ cho biết giờ ước tính.
Một số mẫu có thang riêng cho hai nhóm sao, vì vị trí của chúng trên bầu trời khác nhau. Một số còn có phần hiệu chỉnh liên quan tuổi Mặt Trăng hoặc chênh lệch giữa thời gian Mặt Trời và thời gian Mặt Trăng. Khi nhìn bản sao trang trí, không nên giả định nó vận hành chính xác nếu thiếu thang, kim hoặc thông số vĩ độ.
Nocturnal được dùng vào thời nào?
Royal Museums Greenwich cho biết nocturnal được các nhà toán học, thiên văn học và thủy thủ dùng trong khoảng 1400–1800. Mô tả in sớm trong sách xuất hiện năm 1524, khi Peter Apian hướng dẫn người đọc cắt và ghép các đĩa giấy để tự tạo dụng cụ. Loại dụng cụ này đặc biệt có ích trước khi đồng hồ cơ đủ chính xác và phổ biến trên biển.
Các mẫu thực vật còn lại thường thuộc thế kỷ XVI–XVIII. Niên đại này không có nghĩa người xưa chỉ mới biết quan sát sao; nó cho biết giai đoạn nocturnal được chuẩn hóa thành thiết bị có vòng lịch, thang giờ và hướng dẫn dùng rõ ràng.
Nocturnal dùng trong hàng hải thế nào?
Trên biển, biết giờ địa phương giúp thủy thủ tổ chức ca trực và kết hợp các phép đo khác. Nocturnal bằng gỗ có thể giúp ước tính giờ đêm trong điều kiện thấy được sao. Royal Museums Greenwich ghi nhận thủy thủ có thể dùng phiên bản gỗ để đo giờ địa phương gần trong khoảng 15 phút.
Nocturnal không thay thế toàn bộ bộ dụng cụ hàng hải. Nó phụ thuộc trời quang, đúng bán cầu và biết các sao chỉ điểm. Hải bàn, hải đồ, thước đo độ cao và lịch cũng có vai trò riêng. Hiểu bối cảnh này giúp người đọc thấy giá trị thực dụng của “đồng hồ sao” thay vì thần bí hóa nó.
Nocturnal khác astrolabe và đồng hồ mặt trời ra sao?
Đồng hồ mặt trời cần ánh nắng; nocturnal được dùng khi trời tối. Astrolabe có phạm vi bài toán rộng hơn, gồm độ cao sao, thời gian và các vòng trời; nocturnal tập trung vào việc đọc giờ ban đêm qua sao quanh cực. Vì vậy, nocturnal thường gọn và chuyên dụng hơn.
Một số dụng cụ cổ kết hợp nocturnal, đồng hồ mặt trời, la bàn, lịch vạn niên và volvelle trên cùng một vật. Khi đó mỗi mặt có thể làm một việc khác. Đọc catalogue rất quan trọng, vì một đĩa có vòng xoay không phải lúc nào cũng chỉ là nocturnal.
Nocturnal liên hệ gì với chiêm tinh?
Nocturnal dùng bầu trời sao và vòng lịch, nên đôi khi xuất hiện trong cùng một bộ dụng cụ có bảng Hoàng đạo hoặc aspectarium. Nhưng chức năng chính của nocturnal là xác định giờ. Trong chiêm tinh lịch sử, giờ và ngày là dữ liệu cần để lập lá số; nocturnal có thể hỗ trợ bước xác định thời điểm chứ không tự đọc ý nghĩa hành tinh hay cung.
Phân biệt này hữu ích cho người học huyền học: một dụng cụ thiên văn có thể nằm cạnh thực hành chiêm tinh vì chúng cùng dùng bầu trời, nhưng mỗi dụng cụ đảm nhiệm một công đoạn riêng. Không phải mọi đĩa có cung Hoàng đạo đều là bảng bói.
Hạn chế của nocturnal
Nocturnal cần thấy Sao Bắc Cực và sao chỉ điểm, nên không dùng được khi mây dày hoặc ở vùng bầu trời không phù hợp. Nó cũng cần đặt ngày đúng và có thang dành cho vĩ độ/hệ sao đang dùng. Sai số quan sát, ánh sáng tàu hoặc người dùng chưa quen đều ảnh hưởng kết quả.
Những hạn chế không làm dụng cụ kém thú vị. Chúng cho thấy tri thức lịch sử thường được xây dựng bằng sự phối hợp giữa vật dụng, kỹ năng quan sát và điều kiện thiên nhiên. Nocturnal là ví dụ rõ về cách con người biến chuyển động của sao thành một cách đọc thời gian thực hành.
Tóm tắt
Nocturnal là đồng hồ sao cổ, dùng Sao Bắc Cực cùng Đại Hùng hoặc Tiểu Hùng để ước tính giờ ban đêm sau khi đặt đúng ngày trên vòng lịch. Nó được dùng trong thiên văn và hàng hải châu Âu khoảng thế kỷ XV–XVIII. Dù có thể xuất hiện cạnh các dụng cụ chiêm tinh, nocturnal có nhiệm vụ chính là đọc giờ, không tự đưa ra dự đoán hay diễn giải lá số.
Tài liệu tham khảo
- Royal Museums Greenwich, “What is a nocturnal?”.
- British Museum, catalogue nocturnal năm 1723, số 1867,0705.27.
- National Museum of American History, Vopel Compendium có nocturnal và các dụng cụ thiên văn khác.