TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Tarot Besançon: Nguồn gốc và đặc điểm hình ảnh bộ bài vùng Pháp

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Tarot Besançon là một nhánh của tarot Marseille, ra đời tại vùng Pháp-Đức vào thế kỷ 18. Đặc điểm nhận diện rõ nhất là hai lá Pope (Giáo hoàng) và Papesse (Giáo hoàng nữ) được thay bằng Jupiter và Junon, nhằm tránh xung đột với các vùng theo đạo Tin Lành. Bộ bài được khắc gỗ và tô màu bằng khuôn (pochoir), tạo nên phong cách hình ảnh đặc trưng còn lưu giữ trong các bộ sưu tập lớn như Gallica (BnF) và British Museum.

Bối cảnh ra đời của dòng tarot Besançon

Tarot Besançon không phải một hệ thống tách biệt hoàn toàn khỏi truyền thống Marseille, mà là một biến thể vùng miền hình thành trong quá trình lưu chuyển của các xưởng in khắc gỗ dọc theo vùng biên giới Pháp và các lãnh địa Đức ngữ. Thành phố Besançon, nằm ở vùng Franche-Comté, từng là một trung tâm sản xuất bài lá quan trọng, nơi các nghệ nhân khắc bản in tiếp nhận cấu trúc 22 lá Ẩn chính (Major Arcana) và 56 lá Ẩn phụ (Minor Arcana) của truyền thống Marseille, rồi điều chỉnh một số chi tiết hình ảnh để phù hợp với bối cảnh tôn giáo và văn hóa địa phương.

Theo tư liệu lưu trữ tại Gallica (BnF), các bản khắc gỗ tarot vùng Besançon thuộc thế kỷ 18 cho thấy rõ đặc điểm thay thế này. Đây là dữ kiện được ghi nhận trực tiếp từ hiện vật số hóa, không phải suy đoán từ nguồn gián tiếp.

Vì sao Pope và Papesse bị thay bằng Jupiter và Junon

Trong tarot Marseille cổ điển, hai lá bài số V và số II mang hình ảnh Giáo hoàng (Le Pape) và Giáo hoàng nữ (La Papesse). Tại các vùng lãnh thổ có ảnh hưởng Tin Lành hoặc nằm trong khu vực tranh chấp tôn giáo giữa Công giáo và Tin Lành, hình ảnh mang tính biểu tượng giáo hội Công giáo dễ gây phản ứng hoặc bị xem là nhạy cảm về chính trị-tôn giáo. Giải pháp mà các xưởng in vùng Besançon lựa chọn là thay hai nhân vật này bằng Jupiter và Junon, hai vị thần trong thần thoại La Mã.

Đây không phải một sự thay đổi ngẫu nhiên về mặt nghệ thuật, mà phản ánh cách các nhà sản xuất bài lá thời kỳ đó điều chỉnh sản phẩm để lưu hành thuận lợi hơn qua nhiều vùng lãnh thổ với các quy định tôn giáo khác nhau. Về mặt hình ảnh, Jupiter thường được khắc họa với các thuộc tính uy quyền tối cao, trong khi Junon mang các biểu tượng gắn với vai trò nữ thần bảo trợ. Sự thay thế này giữ nguyên vị trí số thứ tự trong bộ Ẩn chính, chỉ thay đổi nhân vật và một số chi tiết trang trí xung quanh.

Kỹ thuật khắc gỗ và tô màu pochoir

Một trong những đặc điểm kỹ thuật quan trọng nhất của dòng tarot Besançon là phương pháp sản xuất: khắc gỗ (xylographie) kết hợp với tô màu bằng khuôn, gọi là kỹ thuật pochoir. Theo bộ sưu tập của British Museum, các bản in tarot Pháp-Đức thế kỷ 18-19 minh họa rõ quy trình này: đường nét chính của hình ảnh được in từ bản khắc gỗ đen trắng, sau đó màu sắc được phủ lên bằng các khuôn cắt sẵn theo từng vùng màu.

Kỹ thuật pochoir cho phép sản xuất số lượng lớn với chi phí thấp hơn so với việc tô màu tay hoàn toàn, đồng thời vẫn giữ được sự thống nhất tương đối về bảng màu giữa các bản in. Đặc trưng thị giác của tarot Besançon do đó thường có các vùng màu phẳng, đường viền dứt khoát, và một bảng màu giới hạn gồm các tông đỏ, vàng, xanh lam và xanh lá đậm, khác với sắc thái mềm mại hơn của tranh tô tay thủ công cao cấp.

Cấu trúc lá bài và mối liên hệ với tarot Marseille

Về cấu trúc tổng thể, tarot Besançon giữ nguyên khung 78 lá theo mô hình Marseille: 22 lá Ẩn chính không đánh số theo hệ La Mã liên tục (trừ lá Điên - Le Fou không mang số), cùng 56 lá Ẩn phụ chia theo bốn bộ biểu tượng truyền thống là Kiếm (Épées), Tiền (Deniers), Chén (Coupes) và Chùy/Gậy (Bâtons). Các lá số từ Ẩn phụ trong dòng Besançon thường mang phong cách trang trí hình học tương tự Marseille, không có hình người minh họa cho từng con số như trong các dòng tarot hiện đại sau này.

Điểm khác biệt chính vẫn tập trung ở hai lá V và II như đã nêu, cùng một số biến thể nhỏ về chi tiết trang trí, kiểu chữ ghi tên lá bài, hoặc cách bố trí viền khung. Những khác biệt này khiến các nhà nghiên cứu và người sưu tập xem Besançon là một "phái" riêng trong đại gia đình tarot kiểu Marseille, thay vì một hệ thống hoàn toàn độc lập.

Vai trò của các bộ sưu tập lưu trữ trong việc nghiên cứu tarot Besançon

Phần lớn hiểu biết hiện nay về tarot Besançon dựa trên các hiện vật được lưu giữ và số hóa tại các tổ chức lưu trữ lớn. Gallica, thư viện số của Bibliothèque nationale de France (BnF), đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn các bản khắc gỗ nguyên bản từ thế kỷ 18, cho phép người quan tâm quan sát trực tiếp các chi tiết hình ảnh gốc, bao gồm cách khắc họa Jupiter và Junon thay cho Pope và Papesse.

Bên cạnh đó, British Museum lưu trữ một bộ sưu tập rộng hơn về các bản in tarot vùng Pháp-Đức trải dài từ thế kỷ 18 đến 19, cho thấy sự tiếp diễn và biến đổi của kỹ thuật pochoir qua thời gian. Việc đối chiếu giữa hai nguồn lưu trữ này giúp hình dung rõ hơn về quy trình sản xuất công nghiệp bài lá tại châu Âu thời kỳ đó, cũng như cách các dòng tarot vùng miền hình thành từ nhu cầu thực tiễn về lưu hành và tiêu thụ, không chỉ đơn thuần từ ý định thiết kế biểu tượng học.

Tarot Besançon trong thực hành huyền học hiện nay

Trong thực hành xem bài tarot theo truyền thống, những người sử dụng dòng Besançon vẫn giữ nguyên các nguyên tắc giải nghĩa cơ bản của hệ Marseille đối với đa số các lá bài, do cấu trúc biểu tượng cốt lõi không thay đổi. Đối với hai lá được thay thế, người thực hành theo truyền thống này thường diễn giải Jupiter theo hướng tương đồng với ý nghĩa uy quyền, mở rộng, và bảo trợ vốn gắn với lá Pope trong hệ Marseille, còn Junon được nhìn nhận gần với vai trò trực giác, bí ẩn và tri thức ẩn giấu vốn gắn với lá Papesse.

Cách diễn giải này phản ánh quan điểm truyền thống cho rằng ý nghĩa huyền học của một lá Ẩn chính gắn liền với vị trí số thứ tự và chức năng biểu tượng tổng thể trong bộ bài, hơn là gắn chặt vào một nhân vật cụ thể. Do đó, sự thay đổi hình ảnh bề mặt tại Besançon không được xem là làm thay đổi bản chất năng lượng hay thông điệp của các lá bài này trong thực hành đọc bài.

Giá trị của tarot Besançon đối với người tìm hiểu lịch sử huyền học

Đối với những người quan tâm đến lịch sử tarot nói chung, dòng Besançon là một minh chứng cụ thể cho thấy các bộ bài huyền học không tồn tại trong một khuôn mẫu cố định duy nhất, mà biến đổi theo điều kiện văn hóa, tôn giáo và kỹ thuật sản xuất của từng vùng miền và từng thời kỳ. Việc một chi tiết tưởng như nhỏ, như thay Pope bằng Jupiter, lại phản ánh cả một bối cảnh lịch sử tôn giáo phức tạp cho thấy giá trị của việc nghiên cứu các hiện vật gốc thay vì chỉ dựa vào các diễn giải hiện đại đã qua nhiều lớp biên tập lại.

Việc tiếp cận trực tiếp các bản khắc gỗ và bản in nguyên bản qua các lưu trữ số hóa như Gallica hay British Museum cho phép người tìm hiểu tự mình quan sát chi tiết hình ảnh, phong cách khắc, và kỹ thuật tô màu, từ đó có cái nhìn xác thực hơn về dòng tarot này, tách bạch giữa dữ kiện quan sát được từ hiện vật và các diễn giải huyền học được xây dựng thêm sau này qua các trường phái khác nhau.

Tài liệu tham khảo