TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Thực Hành Then Là Gì? Ý Nghĩa Hát Then Và Đàn Tính

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Thực hành Then là hệ thống nghi lễ và diễn xướng tâm linh của một số cộng đồng Tày, Nùng, Thái, trong đó người làm Then dùng lời hát, đàn tính và pháp cụ để thực hiện hành trình nghi lễ giữa mường người với mường trời theo quan niệm bản địa. Mỗi lễ có mục đích và bài bản riêng như cầu an, cầu mùa, chúc phúc hoặc chữa lành theo truyền thống. Hát Then trên sân khấu có thể giới thiệu âm nhạc, nhưng không đồng nhất với một cuộc hành lễ đầy đủ tại cộng đồng.

Thực hành Then là gì?

Then là một thực hành sống, kết hợp tín ngưỡng, lời hát, âm nhạc, nghi thức và ký ức cộng đồng. Trong quan niệm của người Tày, Nùng, Thái ở các địa phương thực hành, thầy Then hoặc bà Then là người thay mặt gia chủ dâng lời thỉnh cầu, dẫn dắt hành trình tượng trưng tới các cõi thiêng và kết nối với các đấng được tôn kính.

Lời Then thường được hát bằng tiếng Tày, Nùng hoặc Thái. Nội dung có thể kể đường đi, trình lễ, xin phép các cửa mường, chúc tụng gia đình và tiễn các đấng về nơi ngự. Vì được truyền theo thầy, theo dòng và theo địa bàn, một tên lễ không bảo đảm có cùng lời hát hay cùng thứ tự ở mọi nơi.

UNESCO ghi nhận thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019. Việc ghi nhận cho thấy giá trị của tri thức, âm nhạc và cách truyền dạy trong cộng đồng; không biến các dị bản thành một kịch bản duy nhất.

Đàn tính giữ vai trò gì?

Đàn tính, còn được gọi là tính tẩu ở một số nơi, là nhạc cụ gắn chặt với nhiều cuộc Then. Tiếng đàn dẫn nhịp cho lời hát, đánh dấu các chặng nghi lễ và tạo không gian giao cảm theo quan niệm của người thực hành. Dáng đàn, số dây, cách lên dây và làn điệu thay đổi theo vùng và người truyền dạy.

Không phải cứ có đàn tính và hát Then là đã thành một nghi lễ Then. Một buổi biểu diễn có thể chọn một làn điệu để giới thiệu nghệ thuật; còn lễ Then cần đúng người chủ lễ, mục đích, bàn thờ hoặc không gian phù hợp, lễ vật và lời hành lễ theo lệ địa phương.

Thầy Then thực hiện những việc gì?

Người làm Then học lời hát, tiếng nói nghi lễ, cách dùng đàn tính, nghi thức dâng lễ và những điều kiêng kỵ trong dòng truyền. Khi gia đình mời lễ, thầy Then trước hết xác định mục đích: cầu sức khỏe, chúc mừng nhà mới, cầu mùa, tạ ơn hay việc khác được cộng đồng công nhận. Sau đó mới chuẩn bị bài bản tương ứng.

Trong tư liệu UNESCO, hành trình Then được mô tả bằng việc người chủ lễ dẫn đoàn quân tượng trưng từ cõi trần tới cõi trời để dâng vật lễ và cầu bình an, mùa màng, hạnh phúc. Cách gọi thần linh, pháp cụ và số người phụ lễ cần được hiểu theo từng cộng đồng, không suy diễn từ một bản ghi hình sang mọi vùng.

Những thành phần thường gặp trong một lễ Then

Lời hát và hành trình nghi lễ

Lời hát là phần mang tri thức về các cửa mường, nhân vật thiêng, quan hệ gia đình và ước nguyện của người dự lễ. Chủ lễ vừa hát vừa thực hiện các động tác, dùng quạt, chuông hoặc những pháp cụ thuộc bản truyền. Đây là phần không nên cắt ghép thành “bài khấn Then” chung khi không có bản gốc và người cung cấp.

Đàn tính, trang phục và pháp cụ

Đàn tính thường đi cùng lời hát; trang phục và pháp cụ giúp nhận diện vai trò của chủ lễ trong đúng truyền thống. Hình thức bên ngoài có thể khác nhau: có nơi chú trọng áo chàm, có nơi dùng mũ, quạt, kiếm hoặc nhạc cụ phụ. Mỗi vật có ý nghĩa trong văn cảnh của lễ, không phải đạo cụ trang trí có thể thay thế tùy ý.

Gia chủ và cộng đồng

Gia chủ chuẩn bị theo sự hướng dẫn của người làm Then, còn họ hàng và người trong bản tham gia bằng nhiều vai trò. Tri thức Then vì vậy không chỉ nằm ở một cá nhân; nó được bảo lưu qua người hát, người làm đàn, người nhớ tiếng nói nghi lễ và những người cùng thực hành.

Hát Then và nghi lễ Then khác nhau thế nào?

Hát Then có thể đứng độc lập như một loại hình âm nhạc, đặc biệt trong liên hoan, trường học hoặc sân khấu. Nghi lễ Then là tổng thể có mục đích tâm linh cụ thể, do người có truyền dạy thực hiện và chịu sự chi phối của tục lệ địa phương. Phân biệt này giúp người xem trân trọng cả giá trị nghệ thuật lẫn không gian thiêng của cộng đồng.

Người muốn tìm hiểu nên hỏi rõ tiết mục mình xem là biểu diễn hay lễ thật, thuộc nhóm Tày, Nùng hay Thái nào, ở địa phương nào và do ai truyền dạy. Những thông tin ấy quan trọng hơn việc áp một lời giải thích chung cho mọi bài hát Then.

Tóm tắt

Thực hành Then là hệ thống nghi lễ, lời hát và đàn tính của một số cộng đồng Tày, Nùng, Thái. Người làm Then thực hiện các hành trình nghi lễ để cầu an, chúc phúc hoặc đáp ứng nhu cầu của gia chủ theo lệ truyền thống. Hát Then có thể được trình diễn độc lập, còn lễ Then cần được hiểu trong đúng người thực hành, địa bàn và bản truyền.

Nguồn tham khảo