TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Dấu vết tín ngưỡng thờ Mặt Trời trong văn hóa dân gian Việt

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Văn hóa dân gian Việt không lưu giữ một tôn giáo Mặt Trời thống nhất với giáo lý và giáo hội riêng, nhưng vẫn tồn tại những lớp tín ngưỡng hướng đến ánh sáng và chu kỳ mùa, đan xen trong các lễ hội cổ. Tài liệu của Cục Di sản văn hóa ghi nhận trong Hội Gióng có một lớp văn hóa tín ngưỡng thờ thần Mặt Trời, tồn tại song song với các lớp tín ngưỡng khác như thờ anh hùng, thờ nông nghiệp. Đây là dấu vết cần được đọc như một tầng ý nghĩa trong tổng thể đa lớp, không phải bằng chứng cho một hệ thống thờ Mặt Trời độc lập.

Vì sao khó dựng lại một "tôn giáo Mặt Trời" thuần nhất ở Việt Nam

Khi tiếp cận các lễ hội cổ truyền Việt Nam, người nghiên cứu thường gặp một đặc điểm chung: các lớp tín ngưỡng chồng lấp lên nhau qua nhiều thế kỷ. Một lễ hội có thể vừa mang yếu tố thờ thành hoàng, vừa lưu giữ tín ngưỡng nông nghiệp cầu mưa, vừa ẩn chứa biểu tượng thiên thể như mặt trời hoặc mặt trăng. Sự chồng lấp này khiến việc tách bạch một "tín ngưỡng thờ Mặt Trời" thuần khiết, độc lập trở nên gần như bất khả thi.

Điều này khác với một số nền văn hóa khác nơi tín ngưỡng Mặt Trời được thể chế hóa thành một hệ thống thờ cúng riêng biệt, có đền thờ chuyên biệt, có chức sắc và giáo lý rõ ràng. Ở Việt Nam, dấu vết thờ Mặt Trời thường xuất hiện dưới dạng một lớp ý nghĩa được lồng ghép vào các nghi lễ đã có sẵn cấu trúc riêng, phục vụ những mục đích tâm linh khác như cầu mùa, tưởng nhớ anh hùng, hoặc trấn yểm.

Chính vì vậy, bài viết này tiếp cận chủ đề theo hướng khảo sát dấu vết và lớp diễn giải, thay vì khẳng định một hệ thống thờ Mặt Trời đã từng tồn tại như một tôn giáo độc lập trong lịch sử tín ngưỡng Việt.

Hội Gióng và lớp tín ngưỡng thờ thần Mặt Trời

Hội Gióng, gắn liền với đền Phù Đổng ở huyện Gia Lâm, Hà Nội, là một trong những lễ hội cổ truyền được ghi nhận có hàm chứa dấu vết tín ngưỡng thờ Mặt Trời. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa về di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đền Phù Đổng, trong cấu trúc tín ngưỡng của lễ hội này có một lớp văn hóa liên quan đến việc thờ thần Mặt Trời, đan xen cùng các lớp tín ngưỡng khác.

Điều đáng lưu ý là tài liệu không trình bày lớp tín ngưỡng thờ Mặt Trời như yếu tố duy nhất hay chủ đạo của Hội Gióng. Lễ hội này trước hết được biết đến rộng rãi như một nghi lễ tưởng nhớ Thánh Gióng, vị anh hùng huyền thoại đánh giặc Ân. Lớp tín ngưỡng thờ Mặt Trời, nếu có, tồn tại như một tầng sâu hơn, có thể phản ánh dấu tích của những tín ngưỡng nông nghiệp cổ xưa liên quan đến ánh sáng, mùa vụ và chu kỳ tự nhiên, được tích hợp vào cấu trúc thờ cúng anh hùng dân tộc qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Việc một lễ hội mang nhiều lớp ý nghĩa chồng lấp là điều phổ biến trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Các lớp văn hóa cổ xưa thường không biến mất hoàn toàn khi có lớp tín ngưỡng mới xuất hiện, mà được bảo lưu dưới dạng những chi tiết nghi lễ, biểu tượng, hoặc mô-típ trong diễn xướng, dù ý nghĩa gốc có thể đã phai nhạt hoặc được diễn giải lại theo thời gian.

Biểu tượng thiên thể trong lễ hội chọi trâu Đồ Sơn: một trường hợp cần đọc riêng

Nghiên cứu về lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, một lễ hội truyền thống nổi tiếng của vùng ven biển Hải Phòng, cũng có thảo luận về biểu tượng liên quan đến mặt trăng trong cấu trúc nghi lễ. Đây là một điểm quan trọng cần lưu ý khi khảo sát chủ đề tín ngưỡng thiên thể trong văn hóa dân gian Việt: không phải mọi dấu vết thiên thể đều hướng về Mặt Trời, và mỗi lễ hội cần được xem xét như một trường hợp riêng biệt với logic biểu tượng của chính nó.

Sự hiện diện của biểu tượng mặt trăng trong lễ hội Đồ Sơn, bên cạnh dấu vết thờ Mặt Trời ở Hội Gióng, cho thấy tín ngưỡng dân gian Việt Nam có một phổ biểu tượng thiên thể đa dạng hơn là chỉ tập trung vào một thiên thể duy nhất. Điều này phù hợp với đặc điểm chung của tín ngưỡng nông nghiệp cổ truyền ở nhiều nền văn hóa: cả Mặt Trời và Mặt Trăng đều đóng vai trò quan trọng trong việc xác định chu kỳ mùa vụ, thời tiết, và các mốc thời gian nghi lễ trong năm.

Việc đọc lẫn lộn hai loại biểu tượng này, hoặc gán ghép mọi yếu tố ánh sáng, chu kỳ trong lễ hội dân gian vào một khung "thờ Mặt Trời" duy nhất, sẽ dẫn đến diễn giải sai lệch. Học thuật huyền học đòi hỏi sự phân biệt cẩn trọng giữa các lớp biểu tượng, thay vì quy giản mọi hiện tượng thiên thể về một mối.

Vì sao ánh sáng và chu kỳ mùa quan trọng trong tín ngưỡng nông nghiệp cổ truyền

Trong đời sống tâm linh của cư dân nông nghiệp cổ truyền, ánh sáng mặt trời gắn liền trực tiếp với sự sinh trưởng của mùa màng, với nhịp điệu ngày đêm, và với các mốc thời gian quan trọng như tiết khí, mùa vụ gieo trồng và thu hoạch. Chính vì vai trò thiết yếu này, không có gì bất thường khi các cộng đồng cổ xưa hình thành những nghi thức, biểu tượng, hoặc niềm tin hướng đến ánh sáng như một phần của đời sống tâm linh gắn với sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, điều cần phân biệt rõ là giữa việc tồn tại các yếu tố tín ngưỡng hướng đến ánh sáng và mùa vụ, với việc hình thành một "tôn giáo Mặt Trời" có tổ chức, giáo lý, và hệ thống thờ cúng chuyên biệt. Trong trường hợp Việt Nam, các dấu vết được ghi nhận qua tư liệu học thuật cho thấy dạng thứ nhất: những yếu tố tín ngưỡng hướng đến ánh sáng tồn tại như một lớp trong cấu trúc đa tầng của các lễ hội, chứ không phải dạng thứ hai.

Điều này cũng phù hợp với đặc điểm chung của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, vốn có xu hướng dung hợp nhiều lớp tín ngưỡng bản địa, tín ngưỡng nông nghiệp, tín ngưỡng thờ anh hùng, và các ảnh hưởng tôn giáo du nhập, thành một tổng thể phức hợp, thay vì duy trì các hệ thống tín ngưỡng riêng biệt, tách bạch.

Đọc dấu vết tín ngưỡng như một lớp, không phải như bằng chứng cho một hệ thống hoàn chỉnh

Từ những tư liệu đã khảo sát, có thể rút ra một nguyên tắc đọc quan trọng cho những ai quan tâm đến tín ngưỡng dân gian Việt Nam: sự hiện diện của một chi tiết, biểu tượng, hoặc mô-típ liên quan đến Mặt Trời trong một lễ hội không đồng nghĩa với việc lễ hội đó là một nghi lễ thờ Mặt Trời theo nghĩa toàn diện. Đó chỉ là một lớp, một tầng ý nghĩa, tồn tại bên cạnh và đan xen với những lớp tín ngưỡng khác.

Cách tiếp cận này đòi hỏi người nghiên cứu hoặc người quan tâm phải giữ thái độ thận trọng, tránh việc diễn giải quá đà hoặc gán ghép ý nghĩa vượt quá những gì tư liệu thực sự ghi nhận. Việc Cục Di sản văn hóa ghi nhận một lớp tín ngưỡng thờ thần Mặt Trời trong Hội Gióng là một dữ kiện học thuật cụ thể, cần được tôn trọng đúng như phạm vi của nó, không nên mở rộng thành một tuyên bố về sự tồn tại của một tôn giáo Mặt Trời có tổ chức trong lịch sử Việt Nam.

Ngược lại, việc phủ nhận hoàn toàn dấu vết này, hoặc quy giản mọi yếu tố ánh sáng trong lễ hội dân gian về những cách diễn giải khác mà bỏ qua khả năng tồn tại của lớp tín ngưỡng thiên thể, cũng là một cách đọc thiếu cẩn trọng. Sự cân bằng nằm ở việc ghi nhận dấu vết như nó vốn có: một lớp ý nghĩa trong cấu trúc đa tầng, được bảo lưu qua thời gian nhưng không tồn tại như một hệ thống độc lập.

Ý nghĩa của việc khảo sát dấu vết tín ngưỡng thiên thể trong đời sống tâm linh hôm nay

Đối với những người quan tâm đến chiều sâu tâm linh của các lễ hội dân gian Việt Nam, việc nhận biết những lớp tín ngưỡng thiên thể ẩn chứa bên trong có thể mang lại một góc nhìn phong phú hơn khi tham dự hoặc tìm hiểu về các nghi lễ này. Mỗi chi tiết trong một lễ hội cổ truyền, từ trang phục, đạo cụ, đến trình tự nghi thức, đều có thể mang trong mình dấu tích của nhiều lớp văn hóa đã bồi đắp qua hàng trăm năm.

Sự hiện diện của những dấu vết thờ Mặt Trời trong Hội Gióng, cùng với biểu tượng mặt trăng trong lễ hội Đồ Sơn, nhắc nhở rằng tín ngưỡng dân gian Việt Nam không phải là một hệ thống đơn giản, dễ quy giản về một vài nguyên lý chung. Đó là một cấu trúc phức hợp, nơi tín ngưỡng thiên thể, tín ngưỡng nông nghiệp, tín ngưỡng thờ anh hùng, và nhiều lớp văn hóa khác cùng tồn tại, đan xen, và được truyền lại qua các thế hệ dưới hình thức những lễ hội mà chúng ta vẫn còn chứng kiến ngày nay.

Việc tiếp cận những dấu vết này với sự tôn trọng và cẩn trọng học thuật, thay vì vội vàng dựng lên những hệ thống diễn giải quá tham vọng, là cách tốt nhất để giữ gìn được cả tính chính xác lẫn chiều sâu của di sản tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Tài liệu tham khảo