TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Tam Phủ Là Gì? Điện Thần Và Thực Hành

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là hệ thống tôn thờ quyền năng Mẹ ở ba miền vũ trụ: Thiên phủ thuộc trời, Thoải phủ thuộc nước và Nhạc phủ thuộc rừng núi. Thánh Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí nổi bật bên cạnh các Thánh Mẫu và nhiều hàng thánh trong điện thần. Người thực hành thờ phụng tại phủ, đền, điện; dâng hương, dự lễ hội, hát chầu văn và nghi lễ hầu đồng để cầu bình an, sức khỏe, tài lộc, đồng thời tưởng nhớ các nhân vật có công với cộng đồng.

Tam phủ chỉ ba miền nào?

Tên Tam phủ chỉ ba phủ hay ba miền quyền năng thiêng: Thiên phủ là miền trời, Thoải phủ là miền sông nước và Nhạc phủ là miền núi rừng. Trong cách trình bày phổ biến, ba màu đỏ, trắng và xanh lần lượt tượng trưng cho ba phủ này. Cách gọi phủ không chỉ nói một nơi thờ cụ thể mà còn biểu thị một phạm vi cai quản trong vũ trụ quan của tín ngưỡng.

Hồ sơ di sản của Việt Nam trình UNESCO dùng tên “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”. UNESCO ghi nhận cộng đồng tìm đến các Thánh Mẫu để gửi gắm nhu cầu tinh thần và ước vọng về sức khỏe, thành công, may mắn trong cuộc sống hiện tại. Vì vậy, tín ngưỡng thờ Mẫu gắn với quan niệm Mẹ che chở, ban ân và nâng đỡ con người.

Trong đời sống thực hành còn thường gặp tên Tứ phủ, bổ sung Địa phủ hay miền đất, biểu trưng bằng màu vàng. Tam phủ và Tứ phủ có quan hệ lịch sử mật thiết nhưng không nên coi hai tên gọi là hai bảng thần hoàn toàn tách rời. Tùy nơi thờ, dòng truyền thừa và cách sắp đặt điện thần, người thực hành có thể dùng tên Tam phủ hoặc Tứ phủ.

Các Thánh Mẫu và điện thần

Trung tâm của điện thần là Tam tòa Thánh Mẫu. Danh xưng, thứ tự và đồng nhất thần tích có thể khác giữa các bản truyền, nhưng Thánh Mẫu Liễu Hạnh là nhân vật đặc biệt nổi bật và thường được tôn xưng Mẫu Đệ Nhất hoặc Mẫu nghi thiên hạ. Bên cạnh đó là các vị Mẫu đại diện miền nước và miền rừng núi.

Điện thần không dừng ở Tam tòa Thánh Mẫu. Dưới các Mẫu còn có hệ thống các hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô và Cậu. Nhiều vị gắn với địa danh, truyền thuyết, anh hùng hoặc người có công trong ký ức cộng đồng. Vì điện thần được bồi đắp qua truyền khẩu và thực hành vùng miền, không nên áp một danh sách duy nhất cho mọi đền, phủ.

Thờ Mẫu cũng thể hiện khả năng dung hợp của tín ngưỡng Việt. Trong một số không gian thờ có thể thấy biểu tượng hoặc nhân vật liên quan Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng thờ tổ tiên. Sự hiện diện đồng thời ấy không có nghĩa các hệ thống hoàn toàn giống nhau; khi đọc ban thờ phải nhận đúng vị trí, truyền tích và nghi thức của từng nơi.

Thờ Mẫu được thực hành ở đâu?

Không gian thực hành gồm phủ, đền, điện, miếu và ban thờ tại gia của người có căn duyên hoặc gia đình phụng thờ. Phủ Dầy ở Nam Định là một trung tâm nổi tiếng gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Nhiều địa phương khác cũng có đền, phủ thờ các vị Thánh Mẫu và các hàng thánh gắn với lịch sử bản địa.

Người giữ đền hay thủ nhang chăm nom không gian thờ. Thanh đồng thực hành nghi lễ hầu thánh; cung văn đàn hát; hầu dâng hỗ trợ khăn áo và đồ nghi trượng. Con nhang, đệ tử và người dân đến lễ tạo thành cộng đồng thực hành. Tri thức về thần tích, lề lối, âm nhạc, trang phục và phép ứng xử phần lớn được truyền trực tiếp giữa các thế hệ.

Thờ tại gia không đồng nghĩa với tự lập đầy đủ một điện thờ hoặc tự tiến hành mọi nghi thức. Cách lập ban, an vị tượng, thỉnh sắc hay mở phủ thuộc những việc có quy củ riêng trong từng dòng thực hành. Người tìm hiểu nên phân biệt việc kính lễ thông thường với vai trò của thủ nhang, thanh đồng và người chủ lễ.

Những hình thức thực hành chính

Hoạt động thường ngày có thể gồm dâng hương, hoa, nước, lễ vật và khấn nguyện. Vào ngày sóc vọng, ngày tiệc thánh hoặc lễ hội tại đền phủ, cộng đồng tổ chức những nghi lễ lớn hơn. Hát chầu văn, hầu đồng, rước, tế và hành hương là các hình thức nổi bật nhưng không phải người thờ Mẫu nào cũng trực tiếp thực hiện hầu đồng.

Hầu đồng là nghi lễ trung tâm trong nhiều thực hành Tam phủ. Trong từng giá, thanh đồng thay khăn áo, làm động tác múa thiêng và thể hiện phong thái của vị thánh được thỉnh. Hát chầu văn dùng lời văn, nhạc và nhịp để ca ngợi công đức, thần tích, đồng thời dẫn dắt diễn biến nghi lễ. Trang phục, màu sắc và đạo cụ giúp nhận biết phủ và hàng thánh đang được trình hiện.

Lễ hội Phủ Dầy là một dịp tiêu biểu gắn với việc tưởng niệm Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Ngoài lễ hội lớn, lịch thực hành còn có ngày tiệc của từng vị thánh và các dịp đầu năm, giữa năm hoặc cuối năm tùy bản đền. Không nên lấy lịch của một phủ áp cho mọi nơi.

Ý nghĩa trong đời sống tâm linh

Thờ Mẫu hướng con người đến hình tượng người Mẹ bao dung, có quyền năng bảo trợ đời sống hiện tại. Người đi lễ cầu sức khỏe, bình an, thuận lợi làm ăn, gia đạo và sự che chở. Trong hệ quy chiếu tín ngưỡng, đó là mối quan hệ giữa con nhang với các Thánh Mẫu và hàng thánh, được nuôi dưỡng bằng lòng thành và việc giữ phép ứng xử.

Tín ngưỡng còn lưu giữ ký ức về nữ thần, anh hùng và nhân vật có công; tôn vinh vai trò của người phụ nữ; kết nối cộng đồng qua lễ hội và sinh hoạt đền phủ. Hát văn, múa, trang phục, thêu may, đồ nghi trượng và nghệ thuật trang trí cùng tạo nên một không gian văn hóa phong phú.

Năm 2016, UNESCO ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đối tượng được ghi danh là toàn bộ thực hành sống do cộng đồng trao truyền, không phải sự chứng nhận riêng cho một đền, một thanh đồng hoặc một phiên bản nghi lễ.

Phân biệt thờ Mẫu, hầu đồng và chầu văn

Ba khái niệm liên hệ chặt nhưng không đồng nhất. Gọi toàn bộ tín ngưỡng là “hầu đồng” sẽ bỏ sót việc thờ hằng ngày, lễ hội, hành hương, ký ức cộng đồng và nhiều vai trò không trực tiếp lên giá.

Tóm tắt

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tổ chức thế giới thiêng quanh quyền năng Mẹ của miền trời, nước và rừng núi. Điện thần gồm Tam tòa Thánh Mẫu cùng nhiều hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu. Dâng hương, lễ hội, hát chầu văn và hầu đồng là những phần của một truyền thống sống, được cộng đồng trao truyền và có nhiều dị bản địa phương cần được tôn trọng.

Nguồn tham khảo