TỬ VIHÀNG NGÀY
Mở bộ công cụ

Orisha trong truyền thống Yoruba là gì?

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Orisha (còn viết Òrìṣà) là các quyền lực thiêng trong tôn giáo Yoruba, mỗi vị gắn với những phẩm tính, lĩnh vực và mối quan hệ thờ phụng riêng. Số lượng, tên gọi, tính cách và nghi thức dành cho từng Orisha không cố định mà thay đổi theo thành phố, thị tộc và dòng truyền cụ thể trong thế giới Yoruba, vốn trải rộng chủ yếu ở khu vực nay thuộc Nigeria, Benin và Togo.

Orisha là gì trong hệ vũ trụ quan Yoruba

Trong vũ trụ quan Yoruba, tồn tại một Đấng Tối cao thường được gọi là Olódùmarè hoặc Olorun, đứng ở vị trí nguồn cội tối hậu nhưng thường không được thờ phụng trực tiếp bằng nghi lễ cụ thể. Thay vào đó, đời sống tôn giáo thường nhật của cộng đồng Yoruba xoay quanh các Orisha, những quyền lực thiêng trung gian, mỗi vị nắm giữ một phần của trật tự vũ trụ và có khả năng tương tác với con người thông qua thờ cúng, lễ vật và các hình thức giao tiếp thiêng liêng khác.

Cách hiểu Orisha không đồng nhất trên toàn bộ vùng đất Yoruba. Một số truyền thống địa phương coi Orisha là những tổ tiên được thần hóa, những nhân vật lịch sử hoặc bán lịch sử từng có công lớn và sau khi qua đời được nâng lên hàng thiêng liêng. Một số truyền thống khác lại nhấn mạnh tính chất của Orisha như những lực lượng tự nhiên hoặc nguyên lý vũ trụ tồn tại từ khởi thủy, không gắn với một nhân vật lịch sử cụ thể. Cả hai cách hiểu này không loại trừ nhau và trong thực tế, nhiều dòng truyền kết hợp cả hai lớp ý nghĩa cho cùng một vị Orisha.

Vì sao không có một danh sách Orisha thống nhất

Một điểm quan trọng cần làm rõ ngay từ đầu là không tồn tại một danh sách Orisha "chuẩn" áp dụng cho toàn bộ thế giới Yoruba. Thế giới Yoruba lịch sử không phải một quốc gia thống nhất với một hệ thống tôn giáo trung ương, mà là một tập hợp các thành bang (thường được gọi là Ilé-Ifẹ̀, Ọ̀yọ́, Ifẹ̀, và nhiều trung tâm khác) mỗi nơi có truyền thống thờ phụng, huyền thoại khởi nguyên và cách sắp xếp thứ bậc Orisha riêng.

Vì vậy, cùng một tên Orisha có thể mang những phẩm tính hơi khác nhau tùy theo thành phố hoặc dòng dõi thờ phụng. Ngược lại, một Orisha được tôn kính đặc biệt ở vùng này có thể chỉ đóng vai trò thứ yếu hoặc thậm chí không xuất hiện trong hệ thống thờ phụng ở vùng khác. Sự đa dạng này không phải là mâu thuẫn cần giải quyết bằng cách chọn ra một phiên bản "đúng" duy nhất, mà là đặc điểm cố hữu của một truyền thống tôn giáo phi tập trung, được truyền thừa qua nhiều thế hệ thầy tế, gia tộc và cộng đồng địa phương.

Vai trò của Ifá và hệ thống bói toán trong quan hệ với Orisha

Một phần quan trọng của đời sống tôn giáo Yoruba là hệ thống bói toán Ifá, một hệ thống tri thức và thực hành được truyền thừa qua các thầy bói gọi là Babalawo (hoặc trong một số dòng truyền là Iyanifa đối với nữ giới). Ifá không đơn thuần là công cụ tiên tri mà còn là kho tàng văn học truyền khẩu rộng lớn, chứa đựng thơ ca, huyền thoại và các bài học đạo đức liên quan đến Orisha, tổ tiên và trật tự vũ trụ.

Theo tư liệu được UNESCO ghi nhận trong danh sách di sản văn hóa phi vật thể, hệ thống bói toán Ifá được thực hành rộng rãi trong cộng đồng Yoruba ở Nigeria và các khu vực lân cận, đóng vai trò như một phương tiện để cá nhân và cộng đồng tìm hiểu ý muốn của các Orisha, xác định nguyên nhân của các sự kiện trong đời sống, và tìm cách thiết lập lại sự hài hòa với thế giới thiêng liêng. Thầy bói Ifá không hành nghề đơn lẻ mà thường trải qua quá trình đào tạo dài, học thuộc lòng khối lượng lớn các bài thơ và câu chuyện gắn với từng cấu hình bói toán cụ thể, mỗi cấu hình lại liên hệ đến những Orisha và bài học riêng.

Một số Orisha thường được nhắc đến và tính đa dạng vùng miền

Trong nhiều tư liệu học thuật và bảo tàng nghiên cứu về nghệ thuật châu Phi, một số tên Orisha xuất hiện thường xuyên hơn do phạm vi thờ phụng rộng hoặc do được ghi chép nhiều trong các nghiên cứu, chẳng hạn Ògún (gắn với sắt, chiến tranh và công cụ), Ṣàngó (gắn với sấm sét và quyền lực), Ọya (gắn với gió, bão và sông Niger), Yemọja (gắn với nước và sinh sản), hay Èṣù (một quyền lực trung gian, gắn với ngã tư đường và giao tiếp giữa các cõi).

Tuy nhiên, việc liệt kê này cần được hiểu như một lát cắt tư liệu, không phải một bảng phân loại đầy đủ và cố định. Theo tư liệu của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan về nghệ thuật châu Phi, các hiện vật nghi lễ và điêu khắc liên quan đến Orisha phản ánh sự đa dạng vùng miền rất lớn trong phong cách thể hiện, chất liệu và bối cảnh sử dụng, cho thấy mỗi cộng đồng địa phương có cách hình dung và tôn vinh Orisha theo mỹ học và truyền thống riêng của mình, không rập khuôn theo một mẫu chung.

Ngoài ra, nhiều Orisha khác tồn tại trong các dòng truyền địa phương hẹp hơn, không nhất thiết được ghi chép rộng rãi trong tư liệu tiếng Anh hoặc tư liệu quốc tế. Việc một Orisha không xuất hiện trong các nguồn tư liệu phổ biến không có nghĩa là Orisha đó kém quan trọng, mà chỉ phản ánh giới hạn của tư liệu học thuật hiện có so với chiều sâu thực sự của truyền thống truyền khẩu.

Thờ phụng Orisha: đền thờ, thầy tế và cộng đồng

Việc thờ phụng Orisha trong truyền thống Yoruba thường gắn với những không gian và vai trò cụ thể trong cộng đồng. Mỗi Orisha thường có đền thờ riêng, nơi các nghi lễ, lễ vật và các buổi lễ định kỳ được tổ chức. Những đền thờ này không chỉ là không gian tôn giáo mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi lưu giữ tri thức, âm nhạc, vũ điệu và các hình thức nghệ thuật gắn liền với Orisha cụ thể.

Người phụng sự cho một Orisha, thường được gọi bằng những danh xưng khác nhau tùy theo vùng và tùy theo Orisha cụ thể, trải qua quá trình khai tâm và học tập riêng để đảm nhận vai trò trung gian giữa cộng đồng và Orisha đó. Quá trình này thường được truyền thừa qua nhiều thế hệ trong cùng một gia tộc hoặc dòng đền, với những quy tắc, điều kiêng kỵ và tri thức nghi lễ được giữ kín trong nội bộ cộng đồng thờ phụng.

Cần nhấn mạnh rằng cấu trúc tổ chức, cấp bậc thầy tế và chi tiết nghi lễ dành cho từng Orisha khác biệt đáng kể giữa các thành phố Yoruba lịch sử và giữa các dòng truyền khác nhau. Không có một hình thức tổ chức duy nhất áp dụng chung cho toàn bộ truyền thống thờ Orisha.

Sự lan tỏa của Orisha ra ngoài vùng đất Yoruba

Do quá trình di dân cưỡng bức trong lịch sử buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương, các thực hành thờ phụng Orisha đã được mang đến nhiều khu vực khác trên thế giới, đặc biệt là vùng Caribe và châu Mỹ Latinh. Tại những vùng đất mới này, các thực hành gốc Yoruba đã trải qua quá trình biến đổi, giao thoa và thích nghi với bối cảnh văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ địa phương, dẫn đến sự hình thành của những truyền thống tôn giáo riêng biệt với bản sắc và lịch sử phát triển độc lập của chính chúng.

Bài viết này tập trung mô tả Orisha trong bối cảnh truyền thống Yoruba tại châu Phi theo tư liệu học thuật và bảo tàng đã dẫn, không mở rộng sang mô tả chi tiết các truyền thống tôn giáo khác đã hình thành từ quá trình di dân này. Việc nhập chung các truyền thống khác nhau, dù có chung nguồn gốc lịch sử, thành một hệ thống duy nhất sẽ làm mờ đi những khác biệt quan trọng về tên gọi, cấu trúc nghi lễ và bối cảnh văn hóa mà mỗi truyền thống đã phát triển riêng theo thời gian.

Phân biệt tư liệu lịch sử và thực hành đương đại

Một điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về Orisha là sự khác biệt giữa những gì được ghi chép trong tư liệu học thuật, lịch sử nghệ thuật và hồ sơ di sản văn hóa, với những gì đang được thực hành sống động trong các cộng đồng đương đại. Tư liệu học thuật, như hồ sơ ghi nhận của UNESCO về hệ thống bói toán Ifá hay các nghiên cứu về nghệ thuật châu Phi của các bảo tàng lớn, cung cấp một khung tham chiếu quan trọng để hiểu bối cảnh lịch sử và cấu trúc chung của truyền thống Yoruba.

Tuy nhiên, thực hành tôn giáo sống động trong các cộng đồng hiện nay, cả ở châu Phi lẫn ở những nơi truyền thống này đã lan tỏa tới, luôn có sự vận động, thích nghi và đa dạng vượt ra ngoài những gì được ghi chép trong tư liệu tĩnh. Người tìm hiểu về Orisha nên ý thức rằng bất kỳ mô tả tổng quan nào, kể cả bài viết này, đều chỉ là một khung tham chiếu ban đầu, không thể thay thế cho việc tìm hiểu trực tiếp từ những người thực hành và những dòng truyền cụ thể mà mình quan tâm.

Tài liệu tham khảo