Bát Bửu Trong Nghi Lễ Là Gì? Ý Nghĩa Và Các Dạng Thường Gặp
Trả lời nhanh
Bát bửu là tên gọi chung cho bộ tám vật quý mang ý nghĩa biểu tượng trong mỹ thuật thờ tự và nghi lễ truyền thống. Ở đình, đền, miếu hay nhà thờ họ, bát bửu có thể xuất hiện dưới dạng đồ chạm, đồ thờ, phù hiệu hoặc bộ binh khí nghi trượng. Dạng bát bửu chấp kích còn được gọi là lỗ bộ, thường gồm các khí cụ thiêng đặt trên giá hoặc tham gia đội hình rước. Thành phần cụ thể không cố định hoàn toàn vì thay đổi theo tín ngưỡng, địa phương và không gian thờ tự.
Bát bửu nghĩa là gì?
“Bát” là tám, “bửu” là vật quý. Trong mỹ thuật và tín ngưỡng Việt Nam, tên gọi này chỉ những bộ tám biểu tượng được tạo thành từ các đồ vật có ý nghĩa tôn quý, cát tường hoặc linh thiêng. Bách khoa Toàn thư Việt Nam ghi nhận bát bửu hiện diện lâu đời trong mỹ thuật cổ, đồng thời có sự dung hợp nhiều lớp biểu tượng Nho, Phật, Đạo và tín ngưỡng bản địa.
Vì có nhiều lớp tiếp nhận, không nên mặc định chỉ có một “bộ tám món” duy nhất. Bát bửu ở một ngôi đình có thể là bộ vũ khí chấp kích; ở một kiến trúc Phật giáo lại có thể dùng đồ án khác; trong trang trí tôn giáo, các vật biểu trưng cũng thay đổi theo truyền thống của cộng đồng.
Bát bửu chấp kích và lỗ bộ
Trong không gian đình làng, bát bửu chấp kích thường là một bộ khí cụ mang dáng vẻ binh khí cổ như đao, kiếm, thương, kích, chùy, mác hoặc những dạng được địa phương gọi tên riêng. Bộ này có thể được cắm trên giá ở nơi thờ tự hoặc được đưa vào lễ rước. Một số tư liệu gọi phần nghi trượng ấy là lỗ bộ.
Chấp kích nhấn mạnh khí thế hộ vệ và sự tôn nghiêm của nơi thờ. Khi được đưa vào đám rước, chúng đi theo thứ tự đã định và do người chấp sự phụ trách. Bài chấp kích trong nghi lễ rước tế giải thích riêng về người giữ và mang khí cụ trong đoàn rước; còn nghi trượng trong lễ rước đặt bát bửu trong toàn bộ đội hình.
Bát bửu trong đồ thờ và trang trí
Bát bửu cũng thường được chạm trên hương án, hoành phi, câu đối, cửa võng, cột đình hoặc các mảng trang trí. Trong dạng này, tám vật có thể là sách, đàn, quạt, khánh, hoa, bầu, sáo, kiếm hay những bảo vật được lựa chọn theo chủ đề. Tác dụng của chúng là tạo lớp biểu tượng cho không gian thiêng, chứ không nhất thiết là đồ dùng mang ra trong lễ rước.
Ở nhiều nơi, đồ án không chỉ ghi tám vật rời rạc mà còn kết hợp mây, hoa, rồng, phượng hoặc các mảng chạm khác. Nhìn vào một bộ bát bửu, nên phân biệt rõ nó là đồ án trang trí, đồ thờ cố định hay nghi trượng di động. Ba cách hiện diện này có liên hệ nhưng không hoàn toàn đồng nhất.
Vì sao thành phần bát bửu khác nhau?
Sự khác nhau đến từ nền tảng biểu tượng và lịch sử sử dụng. Có bộ chịu ảnh hưởng của bát bửu Nho giáo, có bộ gắn với Phật giáo hoặc Đạo giáo, lại có bộ đã được địa phương hóa trong đình làng. Sự dung hợp ấy là đặc điểm quen thuộc của mỹ thuật và tín ngưỡng Việt Nam, nên không phải dấu hiệu một bộ nào đó “sai” chỉ vì không giống danh sách ở nơi khác.
Khi cần xác định thành phần một bộ cụ thể, nên xem biển ghi chép của di tích, tư liệu địa phương, người trông coi và ảnh chụp hiện trạng. Nếu bài viết chỉ đưa danh sách chung mà không nêu không gian thờ tự, danh sách đó chỉ có giá trị tham khảo.
Bát bửu trong lễ rước được dùng thế nào?
Ở những lễ hội có rước, bát bửu chấp kích thường góp phần mở lối hoặc tạo hàng nghi trượng trước kiệu và vật rước. Đoàn rước không tự sắp xếp theo ý thích: thứ tự, người cầm, số lượng và trang phục thường dựa vào lệ làng. Các cuộc rước sắc thần, rước kiệu hay rước nước có thể dùng đội hình khác nhau.
Người tham dự nên tránh đi xuyên qua hàng nghi trượng, không chạm vào đồ thờ khi chưa được phép và tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức. Tôn trọng nghi trình bản địa là cách giữ ý nghĩa của bát bửu trong chính không gian mà nó thuộc về.
Tóm tắt
Bát bửu là bộ tám biểu tượng quý trong nghi lễ và mỹ thuật thờ tự. Nó có thể là đồ trang trí, đồ thờ hoặc bộ chấp kích – lỗ bộ trong lễ rước. Thành phần cần được hiểu theo bối cảnh di tích, hệ tín ngưỡng và lệ địa phương, không áp dụng một danh sách duy nhất cho mọi nơi.
Nguồn tham khảo
- Bách khoa Toàn thư Việt Nam, *Bát bửu*.
- Cục Di sản văn hóa, tài liệu về bài trí nội thất trong đình của người Việt.
- Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, *Bát bửu trong các đạo và đạo Công giáo*.