Mâm Cơm Cúng Giỗ: Thực Đơn Và Cách Bày Theo Ba Miền

Biên soạn: Ban biên tập Tử Vi Hàng Ngày · Trưởng ban: Tử Vi Friedo

Trả lời nhanh

Mâm cơm cúng giỗ thường có cơm hoặc xôi, món chính, món canh, rau, hương hoa và trà hoặc rượu tùy nếp nhà. Gia đình bày mâm sạch sẽ, dâng hương kính mời tổ tiên rồi hạ lễ; mâm Bắc, Trung và Nam có thể khác món nhưng cùng trọng sự thành kính. Phần dưới gợi ý thực đơn theo ba miền.

Ý nghĩa ngày giỗ và mâm cơm

Ngày giỗ là dịp tưởng nhớ người đã khuất, con cháu về sum họp và nối lại quan hệ họ hàng. Mâm cơm là lời mời gia tiên về chứng lễ, đồng thời sau khi hạ lễ trở thành bữa ăn chung của người sống.

Tư liệu về tục “gửi giỗ” ở Thăng Long–Hà Nội cho thấy ngày giỗ có thể được duy trì ngay cả khi con cháu ở xa hoặc phụ nữ đã xuất giá; điều quan trọng là mối liên hệ với tổ tiên và dòng họ, không chỉ quy mô cỗ bàn.

Mâm cúng giỗ gồm những gì?

Một mâm cơ bản có thể gồm:

• Hương, hoa, đèn, nước và trà hoặc rượu theo nếp nhà.
• Bát cơm trắng, đôi đũa và món người mất từng ưa thích.
• Xôi hoặc bánh truyền thống.
• Một món chính: gà luộc, thịt luộc, giò chả, cá kho hoặc món chay.
• Một món canh và một món rau/xào.
• Hoa quả, trầu cau hoặc bánh kẹo tùy địa phương.

Mâm dâng và mâm đãi khách không nhất thiết giống hệt nhau. Các món mới như gỏi, salad, món nướng hoặc tráng miệng có thể dùng đãi họ hàng, nhưng phần dâng nên giữ món gắn với gia phong.

Thực đơn cúng giỗ miền Bắc

Mâm truyền thống

• Xôi gấc, xôi đậu hoặc xôi lạc.
• Gà luộc.
• Giò lụa, chả quế.
• Nem rán.
• Miến nấu hoặc miến xào măng, mộc nhĩ.
• Canh măng, canh mọc hoặc canh bóng.
• Rau luộc, nộm và dưa chua.

Mâm gọn

• Xôi.
• Gà luộc hoặc thịt luộc.
• Nem rán.
• Canh măng.
• Nộm rau củ.
• Hoa quả.

Thực đơn cúng giỗ miền Trung

Nguồn lịch sử nhóm món miền Trung theo luộc, xào, chiên/nướng và canh:

• Gà, vịt hoặc thịt lợn luộc.
• Cá kho hoặc cá chiên; tôm chiên tùy vùng biển.
• Rau xào theo mùa.
• Canh măng xương, canh củ quả hoặc canh khổ qua.
• Xôi, giò, chả địa phương.

Miền Trung có nhiều tiểu vùng với nếp Huế, Quảng, duyên hải và cao nguyên khác nhau; không nên coi một thực đơn là đại diện toàn miền.

Thực đơn cúng giỗ miền Nam

Mâm Nam Bộ thường được mô tả bằng bốn nhóm:

• Món hầm: xương hầm củ quả hoặc thịt hầm măng.
• Món luộc: thịt ba chỉ hoặc gà luộc.
• Món xào: rau cải, củ quả hoặc món theo mùa.
• Món kho: thịt kho hoặc cá lóc kho nước dừa.

Có thể thêm bánh tét, củ kiệu, gỏi cuốn và món tráng miệng tùy gia đình. VOV ghi nhận ở miền Tây, mâm cơm gia tiên còn phản ánh sản vật nông nghiệp và ý niệm dâng thành quả lao động cho ông bà.

Mâm chay cúng giỗ

Gia đình theo Phật hoặc muốn tránh sát sinh trong ngày kỵ có thể dùng:

• Xôi gấc hoặc xôi đậu.
• Giò và nem chay.
• Đậu phụ kho, nấm kho.
• Miến xào rau củ.
• Canh nấm hạt sen.
• Rau củ hấp hoặc nộm.

Xem thực đơn riêng tại mâm cơm chay cúng giỗ. Nếu có bàn Phật, phần cúng Phật cần đặt riêng và chỉ dùng đồ chay.

Cách bày mâm cúng giỗ

1. Lau dọn bàn thờ và bàn kê lễ trước khi nấu.
2. Bày cơm/xôi và món chính ở vị trí trung tâm, canh và rau cân hai bên.
3. Đặt bát cơm và đôi đũa theo nếp gia đình; không tự áp số lượng bát của dòng họ khác.
4. Nếu bàn thờ chật, dùng bàn con sạch phía trước và thấp hơn bàn thờ.
5. Hoa, quả, hương đèn, trà rượu không che bài vị, ảnh thờ hoặc bát hương.
6. Làm lễ theo bài khấn truyền thống của gia đình; bài này không tự soạn hoặc sửa lời khấn.
7. Khi hương lễ đã xong theo nếp nhà, hạ mâm để con cháu thọ lộc và dùng bữa.

Ba nguyên tắc chọn món

• Đúng người: ưu tiên món người mất từng dùng và món dòng họ vẫn làm.
• Đúng vùng: tôn trọng sản vật và cách nêm nếm địa phương.
• Đúng sức: số món vừa điều kiện, giữ tươm tất; không vay mượn để chạy theo mâm lớn.

Tóm tắt

Mâm cúng giỗ là mâm tưởng nhớ, không phải cuộc thi nhiều món. Bắc thường có xôi, gà, giò, nem và canh; Trung chia nhóm luộc, xào, chiên/nướng, canh; Nam nổi bật hầm, luộc, xào, kho. Gia phong và món người đã khuất ưa dùng là căn cứ quan trọng nhất.

Câu hỏi thường gặp

Cúng giỗ có bắt buộc làm mâm mặn không?

Không. Mâm chay và mặn đều được dùng tùy tín ngưỡng, di nguyện và nếp gia đình.

Có cần làm giống nhau cho phần cúng và phần đãi khách không?

Không nhất thiết. Mâm dâng nên giữ món có ý nghĩa gia đình; bàn tiệc có thể thêm món phù hợp số khách.

Có thể cúng món người mất thích khi còn sống không?

Có. Đây là cách nhiều gia đình giữ ký ức và tình cảm với người đã khuất, miễn món được chuẩn bị tươm tất theo nếp nhà.

Nguồn tham khảo

• Snapshot chính chủ Tử Vi Hàng Ngày ngày 02/06/2023.
• Tạp chí Di sản Văn hóa, “Vài nét về tục gửi giỗ của cư dân Thăng Long–Hà Nội”.
• VietnamPlus, tư liệu về nếp thờ cúng tổ tiên được gìn giữ qua các thế hệ.

Đọc thêm mâm cơm cúng gia tiên và mâm cơm chay cúng giỗ.

Nguồn biên soạn: Dữ liệu do Tử Vi Hàng Ngày tổng hợp và Ban biên tập biên soạn.